عوامل اقليمى

بين عوامل طبيعي، آب و هوا نقش بسيار مهمى را در فعاليت‌هاى انسانى دارد. مساعدت يا عدم مساعدت آب و هوا بيش از ساير عوامل طبيعى در زمينهٔ گسترش اماکن شهرى و روستائى مؤثر مى‌باشد. نمايشگر عدم مساعدت عوامل آب و هوائى است؛ و فشردگى اجتماعات انسانى در نواحى ويژهٔ جغرافيائي، حاکى از اعتدال و مساعدت آن است.


انواع آب و هوا و تغييرات ساليانه يا فصلى آن، انسان‌ها را در جهت ساختن و به‌وجود آوردن انواع فضاى زيستى خود، به ايجاد نقاط مسکونى در رابطه با نوع آب و هواى محيطى که در آن زندگى مى‌کنند، ملزم ساخته است. طول و عرض در و پنجره‌ها، ضخامت ديوارها، شکل و فرم ساختمان، نوع سقف، جنس مصالح، ارتفاع ساختمان و همه و همه، هماهنگ با شرايط محيط طبيعى و خاصه عوامل آب و هوائى مى‌باشد.


نقش درجهٔ حرارت در پاى‌گيرى و توسعهٔ شهرها و نقاط مسکوني، تأثير به‌سزائى دارد. درجهٔ حرارت بالا، نوع خاصى از شهرها و روستاها و اماکن مسکونى را ايجاب مى‌کند. پراکندگى و گستردگى بودن اماکن مسکونى و حتى ميزان مساحت چنين واحدهائى به تأسى از نوع درجهٔ حرارت است. وجود بادگيرها يا ايوان‌ها، پنجره‌هاى مقابل هم، جنس مصالح، که عناصر مختلف واحدهاى مسکونى را به يکديگر مربوط مى‌سازد، به‌دليل احتياج به تبادلات حرارتى بين اجزاءِ مختلف ساختمان مى‌باشد. در مقابل، مساکنى که به ذخيرهٔ حرارت بيشترى در طول سال احتياج دارند، نوعى ديگر از بنا، پوشش ساختمانى و تراکم را ايجاب مى‌کنند.


ريزش‌هاى جوى در فصول مختلف سال، تأثيرات متفاوتى را در پراکندگى جماعات انسانى و تأمين منابع معيشت آنها اعمال مى‌کند. در ناحيه‌هائى که داراى تابستان کم‌باران و خشک است، گروه‌هاى انسانى به‌گرد منابع آب دايمى مانند چشمه‌ها، رودخانه‌ها يا چاه‌ها حلقه مى‌زنند؛ و در نواحى ديگر که بارندگى در سراسر سال وجود دارد، چنين تراکمى در سطحى وسيع‌تر و در پراکندگى بيشترى به‌چشم مى‌خورد. نوع مسکن در اقليم‌هاى مرطوب با خشک تفاوت اساسى دارد. ميزان بارندگى با نوع سقف و جنس آنها در ساختمان و طول و عرض کوچه‌ها و شيب طبيعى محلات شهرى و حتى فرم‌گيرى ساختمان‌ها، رابطهٔ مستقيمى دارد. از ديدگاه‌ ديگر، ميزان درجهٔ حرارت و ريزش‌هاى جوي، با کيفيت آسفالت و پوشش سطح خيابان‌ها و کوچه‌‌‌ها در رابطه است، و بايستى ميزان نفوذ آب در خاک از نظر دفع آب‌هاى سطحى و نوع پوشش سطح معابر در رابطه با درجهٔ حرارت، مورد مطالعه قرار گيرند.


بالا يا پائين بودن درصد رطوبت نيز، از جمله عوامل مؤثر مى‌باشد. ميزان رطوبت در رابطه با جنس مصالح ساختمان و فشردگى يا گسترده‌بودن آن، قابل تأمل است. با توجه به عملکرد باد و ميزان رطوبت در افزايش يا کاهش درجه حرارت، يادآورى اين نکته لازم است که ممکن است يک روز گرم با آسمان صاف و بدون رطوبت روز راحتى براى انسان باشد. در حالى‌که همين روز گرم اگر با رطوبت بالائى توأم باشد، ناراحتى انسان را فراهم مى‌کند.


از نظر موقعيت تأسيسات شهري، باد نقش به‌سزائى دارد. موقعيت صنايع آلوده‌کنندهٔ هوا و گورستان‌ها، نمى‌بايستى در رابطه با جهت وزش باد اصلى به‌سوى شهرها باشند. همچنين، اثر باد در پراکنده نمودن بيمارى‌ها، تغيير و تعديل درجهٔ حرارت و شرايط آب و هوائى و استقرار مسکن در نقاط مناسب يا نامناسب، تأثير شگرفى دارد. باد عامل مهم انتقال رطوبت، بخار آب و تراکم آن است. به‌علاوه، باد در توليد ابر و باران عامل بسيار مهمى است و در فرسايش خاک و حرکت شن‌هاى روان مؤثر است. در شهرهاى امروزي، وزش باد در ساعات مختلف شبانه‌روز همان‌قدر اهميت دارد که بهداشت و سلامت مردم. زيرا در شهرهائى که آلودگى هوا به‌وسيلهٔ اتومبيل و کارخانجات صورت مى‌گيرد و محيط شهر را آلوده مى‌کند، باد مى‌تواند نقش بسيار مؤثرى را در زدودن اين آلودگى داشته باشد. بنابراين، باد به‌عنوان موجد تعادل بين رطوبت، برودت و گرما، از جمله عواملى است که در برنامه‌ريزى‌هاى شهرى و منطقه‌اى مى‌بايست مورد توجه خاص واقع شود. در ساختمان‌هاى مسکونى نيز، به‌دليل ايجاد تبادلات حرارتي، و نحوه استقرار ساختمان‌ها نقش باد، کمک ارزنده‌اى را مى‌نمايد.


تابش آفتاب در بافت شهرها و روستاها، در اماکن کشاورزى و مانند آنها عامل مهّمى به‌حساب مى‌آيد. تابش آفتاب، در ايجاد مسکن شهرى و روستائى و طرح آنها دخيل مى‌باشد. ارتفاع ساختمان‌ها، تعداد پنجره‌ها، طول و عرض آنها، فاصلهٔ ساختمان‌ها با يکديگر، ميزان استفاده از نور طبيعى در ساختمان‌ها، ضخامت ديوارها، جهت ساختمان‌ها، نوع مصالح ساختمانى و عوامل ديگر، بستگى به‌ميزان تابشى روزانه و ساليانه آفتاب و زاويهٔ تابش آن دارد. ارتفاع مکان، طبقات مختلف، هوا، تابش خورشيد و اشعهٔ حرارتى آن، در فشار هوا مؤثر مى‌باشند. همچنين، در اثر حرارت متراکم، هوا تغيير مى‌يابد، هواى محيط منبسط مى‌شود و فشار هوا کاهش پيدا مى‌کند. فشار هوا در رطوبت نسبى مؤثر است. در نقاطى که فشار هوا کم است، تابش آفتاب و حرارت بيشتر خواهد بود و ميزان رطوبت نيز بالّنسبه کم خواهد شد. فشار هوا، همان‌طور که بر روى جسم انسان مؤثر مى‌باشد، بر شهر و روستا نيز مؤثر است.