عوامل اقتصادى و طرح‌هاى شهرسازى

آگاهى و اطلاع از ساختمان و طرز کار اقتصاد يک شهر، براى برنامه‌ريزى‌ها در هر سطح اعم از شهري، منطقه‌اى و کشورى و تجزيه و تحليل استفاده از زمين ضرورت دارد. ساخت يک مرکز شهرى با کميت و کيفيت قدرت توليد، فعاليت‌هاى توليدي، درآمد و يا به‌طور کلى تحرک اقتصادى آن مرکز، تعيين مى‌گردد.


مطالعه در مبانى اقتصادى اين فعاليت‌ها، و در اينکه چگونه يک شهر توسعه پيداکرده و درحال حاضر در چه شرايطى است و در آينده چگونه خواهد بود، راهنمائى مؤثر مى‌باشد. به‌عبارت ديگر، اغلب شهرهاى بزرگ به‌سبب آنکه مراکزى براى توليد و توزيع کالا و فعاليت‌هاى اقتصادى بوده‌اند، رشد و توسعه يافته‌اند.


به‌طور کلي، فعاليت‌هاى اقتصادى موجد اشتغال بوده و به مقدار زيادى موجب جذب جمعيت به اينگونه مراکز مى‌شوند. بنابراين، مى‌توان گفت که اقتصاد يک شهر، عامل مؤثرى براى توسعهٔ اراضى مى‌باشد. مطالعه در اقتصاد شهري، استفاده‌هاى عملى بسيار اساسى و مهمى را در زمينهٔ تجزيهٔ تحليل و بررسى برنامه‌ريزى و طرح استفاده از زمين در شهر خواهد داشت. با آگاهى از روند رشد، تعادل، افزايش و يا کاهش در فعاليت‌هاى اقتصادي، طراحان شهر بهتر خواهند توانست معيارهائى بيابند، که راهنماى آنان در تعيين مقدار و وضع زمين‌هاى مورد نياز باشد، که در مورد عامل اساسى در تهيهٔ طرح‌هاى توسعهٔ شهرها است.


منظور از اقتصاد شهرى تجزيه و تحليل سيستم توليدي، توزيعى و مصرفى است که تمام فعاليت‌هاى توليدى و آن‌قسمت از حومهٔ آن را که به مقدار نسبتاً زيادى از امکانات تسهيلات آن شهر استفاده مى‌کنند دربر مى‌گيرد.


براى بررسى اقتصاد شهر، هدف‌هاى زير در برنامه‌ريزى شهرى موردنظر است:


۱. ساخت اقتصادى شهر، و منطقه‌اى که شهر در آن واقع شده است.

۲. جمعيت و خصوصيات اقتصادى آن.

۳. رابطهٔ ساخت اقتصادى شهر و منطقه با بخش‌هاى مختلف کشاورزي، صنعت، خدمات، بازرگانى و مانند آنها.

۴. بررسى اقتصادى خرده‌فروشى‌ها و عمده‌فروشى‌هاى شهر و موقعيت آنها نسبت به مناطق مسکونى و کل شهر.

۵. بررسى عوامل اقتصادى ديگرى که بر اقتصاد شهر تأثير گذارند (مانند توريسم استخراج معدن و نظير اينها).

۶. بودجه عمرانى شهر و شهرداري.

۷. موقعيت مکانى و استقرار فعاليت‌هاى اقتصادى از نظر مکان‌يابى آنها در وضع موجود و آينده.

۸. بررسى اشتغال و انواع فعاليت‌هاى شغلى شهر.

۹. بررسى زمين و ساختمان و قيمت آن و مالکيت اراضى و قيمت اماکن تجاري. c

۱۰. بررسى سرمايه‌گذارى‌ها در بخش‌هاى اقتصادى شهر.

۱۱.بررسى امکانات اقتصادى بالقوه‌اى که مى‌توانند در برنامه‌ريزى‌ها به‌صورت بالفعل درآيند.

۱۲. بررسى اقتصادى راه‌ها و شبکه‌هاى ارتباطى منطقه‌اي، در ارتباط با شهر مورد مطالعه.

۱۳. بررس مسکن در رابطه با هزينه‌ها و درآمد خانوارها و نحوهٔ تصرف واحدهاى مسکونى از نظر اجاره‌اي، شخصي، وقفى و مانند آنها.


بديهى است که مطالعات اقتصادى در هر برنامه‌ريزى شهري، به منظور تدوين برنامه‌هاى نوسازى و بهسازى و مشخص‌نمودن احتياجات جمعيت و امکاناتى که در اين‌ زمينه وجود دارد، از اهميت ويژه‌اى برخوردار است.


يکى از شقوق هر برنامه‌ريزى شهرى و هرگونه توسعهٔ شهرى و يا مطالعه در زمينهٔ بهبود وضع شهر، اطلاع از وضع اقتصادى شهر است. اين مورد از يک ساختمان کوچک مسکونى و يا تجارى و يا يک واحد کوچک صنعتى شروع‌شده و به سطح شهر و حتى شناخت حوزه‌هاى نفوذى اقتصادى شهر و منطقه مى‌انجامد.


ممکن است که در طراحى شهر و برنامه‌ريزى به منظور تعيين جهات گسترش آينده، نحوهٔ استفاده از امکانات شهر و تحولاتى که صورت مى‌پذيرد، بر روى نقشه و در زمينه‌هاى تئوريک، قابليت اجرائى داشته باشد. ولى در صورتى‌که اين طراحى‌ها با چگونگى برنامه‌ريزى شهر و عوامل اقتصادي، امکانات و بودجه‌هاى شهر يا درآمد خانوارها و امثال آنها مغاير باشد، موفقيت طرح را با مشکلات اساسى مواجه مى‌سازد.


در هر برنامه‌ريزي، هدف آن است که حداکثر استفاده از امکانات و قابليت‌هاى اجرائى برنامه‌ها با حداقل مخارج و حداکثر استفاده توأم باشد. بنابراين، نسبت به خصوصيات هر شهر، بايستى صرفه‌جوئى‌هاى لازم براى اجراءِ برنامه‌ها در مدنظر قرار گيرد. مکان‌يابى تأسيسات شهر به نحوى‌که در حداقل زمان و بهترين صورت عمل نمايند و به‌راحتى در دسترس قرار گيرند، گسترش شهر از نظر نحوهٔ سرويس‌رسانى به عناصر مختلف شهرى مثل سرويس‌هاى آب، برق، تلفن، فاضلاب و توسعهٔ راه‌ها از آن جمله هستند.


از طرف ديگر، نحوهٔ ايجاد ساختمان‌هاى شهرى از نظر جنس، فرم و ترکيب در رابطه با استفاده از تأسيساتى مثل شوفاژ، کولر و آسانسور مورد اهميت قرار دارد. در طراحى يک ساختمان، ممکن است چنين عواملى در بادى امر به‌صورت ظاهرى جلوه نمايد، و يا مورد توجه واقع نشود. ولى در بلندمدت اينگونه عوامل، هزينه‌هاى سنگينى را چه از نظر تأمين انرژى و چه از نظر مخارج براى استفاده‌کنندگان دربر خواهد داشت. اين مورد تنها در جهت صرفه‌جوئى در احداث ساختمان قرار ندارد، بلکه نحوهٔ گستردگى ساختمان و طبقات و موقعيت آن نسبت به تأسيسات شهرى از نظر پراکندگى آنها در سطح شهر و نحوۀ دسترسى به آنها مورد توجه قرار دارد. مسلماً در صورتى‌که استفاده از اراضى به‌نحو صحيحى صورت پذيرد و توسعهٔ شبکهٔ راه‌ها چه از نظر طول و عرض و چه در رابطه با کارآئى و موقعيت آنها نسبت به عناصر مختلف شهرى مورد مطالعه واقع شود، ضمن آنکه مشکلات ناشى از دسترسى و ترافيک شهرى را از نظر صرفه‌جوئى در وقت دربر ندارد، در کاهش آلودگى‌هاى هوا و تقليل سوخت و توقف اتومبيل‌ها در راه‌بندان‌ها و چهار راه‌ها و نقاط پرحجم ترافيک، سهم ارزنده‌اى خواهد داشت. با توجه به آنکه افزايش آلودگى هوا، بر پوسيدگى و کثيف‌بودن ساختمان‌ها و زيبائى و نظافت شهرى و کثيف‌بودن البسه و وسايل و هزينه‌هائى که براى نظافت و شستشوى اشياء و البسه مصرف مى‌شود دخالت دارد. همان‌طور که مشهود است، استقرار نامتناسب فعاليت‌هاى شهري، موقعيت آنها نسبت به نقاط مختلف شهر، حجم و موقعيت ساختمان‌ها و ميزان فعاليتى که در آنها صورت مى‌گيرد، بر سيستم شهر و عوامل و عناصر شهرى و سرويس‌رسانى به ساختمان‌ها اثر مى‌گذارد. هر ساختمان که در يک قسمت از شهر به‌وجود مى‌آيد، به‌نوبهٔ خود جمعيتى را به‌سوى خود مى‌کشد و بر شبکهٔ راه‌ها و ساختمان‌هاى اطراف خود تأثير داشته و احتياج به تأمين برق، آب، تلفن، شبکهٔ فاضلاب و امثال آن دارد. همان‌طور که از نظر سيماى شهري، طبقات، فرم و تيپ ساختمان بايستى در هماهنگى کامل با محيط اطراف خود باشد، عوامل اقتصادى و برنامه‌ريزى‌هائى که به منظور تأسيسات مختلف شهرى انجام مى‌گيرد نيز، بايستى شهر را قادر سازد که به تأمين اين احتياجات بپردازد.