نصف‌النهارات خطوطى هستند فرضي، دايره‌اي، عمود بر مدارات سطح کره‌زمين، که يکديگر را در قطبين زمين قطع مى‌کنند و چون دايره‌اى‌شکل کره‌زمين را دور مى‌زنند هرکدام ۳۶۰ درجه طول دارند و در نتيجه همه با هم برابر مى‌گردند و به واسطه همين برابرى است که مى‌توان هريک از آنها را نصف‌النهار مبداء فرض نمود. قدما و جغرافيدانان دوره اسلامى نصف‌النهار مبداء را يکى از ”جزاير خالدات“ ۱ى‌گرفتند ولى بعدها در دوران اکتشافات جغرافيائى و تا اواخر قرن نوزدهم، کشورهاى بزرگ اروپائى که به تهيه نقشه‌هاى جغرافيائى مبادرت مى‌ورزيدند نصف‌النهار مبداء را از پايتخت کشور خودشان عبور مى‌دادند و نصف‌النهارات ديگر را براساس آن تنظيم مى‌نمودند. از نظر روابط بين‌المللى در استفاده از اين نقشه‌ها اشکالاتى ايجاد مى‌گرديد زيرا نصف‌النهارات و در نتيجه طول‌هاى جغرافيائى بر هم منطبق نمى‌شدند از اين‌رو برخى از کشورها به فکر يکنواخت کردن نصف‌النهارات نقشه‌ها برآمدند تا اينکه در سال ۱۸۸۴ در يک مجمع بزرگ بين‌المللى که از نمايندگان ۲۶ کشور در شهر واشنگتن تشکيل شد موافقت گرديد که نصف‌النهار مبداء صفر درجه از رصدخانه معروف گرينويچ لندن عبور نمايد۲.


(۱زاير خالدات امروزه به‌نام مجمع‌الجزاير ”قنارى Canary“ مشهور است که در ساحل شرقى اقيانوس اطلس در خليجى به همين نام در نزديکى کشور مراکش قرار دارند.


(۲ر آن زمان گرينويچ دهکده‌اى بود در جنوب‌شرقى. حومه لندن در کنار رودخانه تايمز ولى امروزه تقريباً در کنار لندن قرار دارد، رصدخانه معروف گرينويچ که در روى تپه‌اى مسلط به دهانه رود تايمز قرار گرفته امروزه به‌عنوان موزه مورد استفاده است. ساعت بزرگ گرينويچ که تمام ساعت‌هاى دنيا براساس آن تنظيم مى‌شوند در همين محل قرار دارد.


در رصدخانه‌هاى قديم ايران نصف‌النهار مبداء را ”شهر نيمروز“سيستان فرض مى‌کردند زيرا رصدخانه نيمروزه فاصله آن تا جزاير خالدات ۹۰ و تا مرز دنياى شناخته‌شده آن روز (ژاپن) نيز ۹۰ درجه محاسبه گرديده بود، از نظر عرض جغرافيائى هم از استوا تا مدار قطبى (حدود ۶۷ درجه) را منطقه هفت اقليم و قابل آبادانى مى‌دانستند و نيمروز و نيمکرهٔ روشنائى زمين را تشکيل مى‌دادند ”نقطه‌اى که فاصلهٔ آن در دنياى شناخته‌شده آن روز از شرق و غرب و شمال و جنوب به يک اندازه بود“.


دايره نصف‌النهار گرينويچ لندن زمين را به دو نيمکره ”شرقي“ و ”غربي“ تقسيم مى‌نمايد، از اين نصف‌النهار تا ۱۸۰ درجه به سمت شرق ”نيمکره شرقي“ و تا ۱۸۰ درجه به سمت غرب ”نيمکره غربي“ ناميده مى‌شود، نيمکره شرقى را ”دنياى قديم۳ نيمکره غربى را ”دنياى جديد“ مى‌نامند، قاره‌هاى آسيا و اروپا و آفريقا ۴ر نيمکره شرقى و قاره آمريکا (شمالى و جنوبي) در نيمکره غربى واقع شده‌اند.


(۳ختلافات فراوانى در نوشته‌هاى قدما راجع‌ به دنياى قديم مشاهده مى‌گردد. از اسپانيا تا رود کنگ در هند و از قسطنطنيه تا مرز حبشه و بعدها از شبه جزيره اسکانديناويا در شمال اروپا تا نيل عليا (در مصر) حدود شناسائى دنياى قديم بود ولى در دوران مسلمين از جزاير خالدات (غرب آفريقا) تا مناطق شرق چين و از جزاير بريتانيا تا نيمه شمالى آفريقا مورد شناسائى قرار گرفته بود.


(۴ستى از مغرب نيمه‌شمالى آفريقا و همچنين شبه‌جزيره ايبر (اسپانيا و پرتقال)، کمى از سواحل غربى فرانسه و قسمت اعظم جزيره بريتانيا و آيس‌لند (جزيره يخ) در مغرب نصف‌النهار گرينويچ واقع شده‌اند و از لحاظ جغرافيائى در نيمکره غربى قرار دارند.