ربع مسکون

در يونان باستان و همچنين مسلمين معتقد بودند که زمين به پنج منطقه به‌شرح زير تقسيم مى‌گردد. اين مناطق عبارتند از: دو منطقه قطب شمال و جنوب دو منطقه معتدله شمالى و جنوبى و منطقه گرم استوائي. دو منطقه قطب شمال و جنوب به واسطه سرماى زياد و منطقه گرم هم به واسطه گرماى بيش از حد قابل سکونت نيستند. و نيز معتقد بودند که منطقه معتدله جنوبى هم يکسره در زير آب مى‌باشد بنابراين تنها منطقه مسکونى سطح کره‌زمين منطقه معتدله شمالى است ولى يادآور مى‌شدند که تمامى منطقه معتدله شمالى قابل سکونت نيست زيرا تقسيم‌بندى ديگرى نيز براى کره‌زمين قائل بودند.


آنها سطح کره‌زمين را توسط خط استوا به دو نيمکره شمالى و جنوبى تقسيم مى‌کردند و سپس توسط يک نصف‌النهار فرضى ديگرى که از مغرب آفريقا (جزاير خالدات) مى‌گذشت زمين را به دو نيمکره شرقى و غربى قسمت مى‌کردند. با اين تقسيم سطح کره‌زمين به چهار قسمت زير تقسيم مى‌گرديد:


صورت کره‌ٔ‌زمين بنابر عقيدهٔ قُدما
صورت کره‌ٔ‌زمين بنابر عقيدهٔ قُدما

۱. قسمت شرقى نيمکره جنوبى

۲. قسمت غربى نيمکره جنوبى

۳. قسمت غربى نيمکره شمالى

۴. قسمت شرقى نيمکره شمالى


معتقد بودند که قسمت‌هاى شرقى و غربى نيمکره جنوبى و همچنين قسمت غربى نيمکره شمالى قابل سکونت نيست و اين سه منطقه را جايگاه اقيانوس بزرگى به‌نام ”درياى محيط“ مى‌دانستند و کليه درياهاى ديگر را شاخه‌هائى از اين دريا مى‌گرفتند. سپس تنها مکان مسکونى سطح کره‌زمين را نيمه شرقى نيمکره شمالى فکر مى‌کردند و آن را ”ربع مسکون“ مى‌ناميدند.۱


(۱ط استوا دايره عظيمه‌اى است فرضى که بر دو نقطه اعتدال ربيعى و خريفى (اول بهار و اول پائيز ”اعتدالين“) مى‌گذرد و زمين را به دو نيمه شمالى و جنوبى تقسيم مى‌کند. هرگاه دايره عظيمه ديگرى فرض شود که بر دو قطب اين دايره بگذرد، زمين به چهار ربع تقسيم مى‌گردد، يکى از دو ربع شمالى مسکون است و احوال سه ربع ديگر بر ما مجهول. بيشترين معتقد هستند که آن سه ربع ديگر را آب فرا گرفته است.


گاهى ربع مسکون را ”ربع معمور“ هم مى‌نامند يعنى جايگاهى که انسان در آنجا سکونت نموده و به آبادانى آن پرداخته است. وقتى صحبت از ربع مسکون مى‌گردد به‌نظر مى‌رسد که از خط استوا صفر درجه عرض جغرافيائى تا نقطه قطبى قطب شمال قابل سکونت است در صورتى‌که قدما چنين عقيده‌اى نداشتند و اظهار مى‌داشتند مراد از ربع مسکون ”هفت اقليم“ است زيرا تمامى هفت اقليم در ربع مسکون واقع هستند.



گاهى ربع مسکون را ”ربع معمور“ هم مى‌نامند يعنى جايگاهى که انسان در آنجا سکونت نموده و به آبادانى آن پرداخته است. وقتى صحبت از ربع مسکون مى‌گردد به‌نظر مى‌رسد که از خط استوا صفر درجه عرض جغرافيائى تا نقطه قطبى قطب شمال قابل سکونت است در صورتى‌که قدما چنين عقيده‌اى نداشتند و اظهار مى‌داشتند مراد از ربع مسکون ”هفت اقليم“ است زيرا تمامى هفت اقليم در ربع مسکون واقع هستند.


راجع‌به‌ آغاز و پايان اقاليم هفتگانه ربع مسکون وحدت نظرى وجود نداشته بلکه هر کدام براساس اطلاعات زمان خود عرض جغرافيائى منطقه مسکونى را درجه‌بندى مى‌کردند. معتبرترين اين تقسيم‌بندى‌ها را ”ابوالفدا“ در تقويم‌ البلدان به تفصيل بيان داشته است.

قلمرو اقاليم هفتگانه ربع مسکون

نوع اقليم عرض جغرافيائى
قلمرو اقاليم
قلمرو هر اقليم
درجه دقيقه درجه دقيقه
۰ / ۰ /
اقليم اول ۱۲ ۴۰ ۷ ۴۷
اقليم دوم ۲۰ ۲۷ ۷ ۳
اقليم سوم ۲۷ ۳۰ ۶ ۷
اقليم چهارم ۳۲ ۲۷ ۵ ۱۷
اقليم پنجم ۳۸ ۵۴ ۴ ۲۸
اقليم ششم ۴۳ ۲۲ ۳ ۵۰
اقليم هفتم ۴۷ ۱۲ ۳ ۸
جمع ۳۷ ۴۰ ۳۵
۳۷
۱۶۰
۴۰


براى مشخص گرديدن اندازه عرض جغرافيائى کافى است که اندازه هر اقليم را از اندازه اقليم بعدى بکاهيم، اين اندازه در ستون ”قلمرو هر اقليم“ مشخص گرديده است. براساس جدول فوق‌اقليم اول از ۱۲ درجه و ۴۰ دقيقه شمال خط استوا آغاز گرديده و اقليم هفتم به عرض ۵۰ درجه و ۲۰ دقيقه پايان پذيرفته است در صورتى‌که اگر ربع مسکون قابل سکونت بود، اقليم اول بايستى از عرض صفر درجه جغرافيائى (خط استوا) آغاز و به‌عرض ۹۰ درجه پايان پذيرد ولى اطلاعاتى که به‌دست مى‌دهند مؤيد اين است که کمى بيش از ۳/۱ تا حدود ۳/۲ ربع مسکون را معمور و محل تجمع و زندگى مى‌دانسته‌اند.

ايجاد فصول

هر چند که خورشيد ثابت و زمين نسبت بدان متحرک است ولى به‌نظر مى‌رسد که ظاهراً خورشيد متحرک است، از اين رو اين حرکت را حرکت ظاهرى آفتاب مى‌نامند. حرکت ظاهرى عمودى آفتاب در طول مدت سال بين دو مدار رأس‌السرطان و رأس‌الجدى صورت مى‌گيرد. تابش عمودى آفتاب در مدارى از منطقه گرم که انجام پذيرد وضع پديدار شدن فصول در نيمکره شمالى و جنوبى را مشخص مى‌دارد.


حرکت ظاهرى آفتاب از هر مدار مذکور تا مدار ديگر تغييراتى را در تمامى سطح کره‌زمين ايجاد مى‌نمايد.