به واسطه ايجاد اختلاف فصول در ايران و وجود کويرهاى مرکزى و شرقي، سکنه قسمت اعظم ايران به‌خصوص ساکنين مناطق جنوبى و حواشى کوير راه‌هاى مختلفى جهت مقابله با گرما ابداع نموده‌اند، ”سردابه“ متداول‌ترين مکانى است که در اماکن مسکونى مناطق گرم ايجاد مى‌نمودند و هنوز هم از اهميت خاصى برخوردار است.


اماکن سنتى شهرها و مناطق مسکونى قم، کاشان، يزد، کرمان در حاشيه غربى کوير و همچنين شهرها و مناطق شمالى و غربى کوير داراى سرمايه‌هائى هستندکه به شکل زيرزمين قسمت بيشتر آن از سطح عمومى حياط پائين‌تر واقع شده است و همين موضوع باعث سردتر بودن نسبى داخل آن با سطح اماکن روئين مى‌باشد.


تعبيه ”بادگير“ در بسيارى از شهرها و مناطق مسکونى مرکزى و جنوبى ايران ديده مى‌شود، شکل معمارى آن به‌گونه‌اى است که بر بام مناطق مسکونى ساخته گرديده و راه هواکش آن مستقيماً به سردابه، زيرزمين و يا اطاق‌ نشيمن منتهى مى‌شود، طرز کار آن بدين‌ترتيب است که هواى گرم که در روى هواى سرد قرار مى‌گيرد از دريچه هواکش روئين آن داخل شده صعود مى‌نمايد و متقابلاً از طرف ديگر آن هواى سرد نسبى آزاد و سنگين به‌طرف لوله هواکش کشيده شده و به‌طرف محل نشيمن نزول نموده و در کف مکان موردنظر وارد مى‌گردد و اين عمل باعث تهويه هوا مى‌گردد.


برخى از شهرهاى حاشيه کوير براى جلوگيرى از گرما کوچه‌هاى خود را سرپوشيده مى‌نمايند. در شهرک خور چنين کوچه‌هائى را ”ساباط“ مى‌نامند، براى ساختن آن همسايگان دو طرف کوچه با هم توافق نموده و حتى روى آن را هم ساخته مورد استفاده طرفين قرار مى‌گيرد.


تقريباً در تمام روستاهاى اطراف کوير منطقه کاشمر خانه‌هاى خود را از گل و خشت خام مى‌سازند و ديوارهاى آن را تا حدود يک متر عرض قطور مى‌نمايند تا از نفوذ گرما در تابستان و سرما در زمستان به داخل ساختمان جلوگيرى گردد، سقف‌ها را نيز گنبدى مى‌سازند تا گرما بر سطح بيشترى پراکنده شده و به‌طور نسبى درون ساختمان خنک‌تر باشد.


”پاياب“ ابداع ديگرى است براى گريز از گرما و خنک شدن و استراحت نمودن که در شهرک ”خور“ در حاشيه غربى کوير مشاهده مى‌شود ، قنات خور که از داخل شهر عبور مى‌نمايد به چند شعبه تقسيم گرديده است و هر شعبه در مسير خود از حريم اماکنى عبور مى‌نمايد. خانه‌هاى خور به‌گونه‌اى در مسير جريان آب بنا شده‌اند و ساکنين هر خانه با کندن نقبى (راهروى زيرزميني) به‌نام ”پاياب“ خود را به آب قنات رسانيده‌اند، محل پاياب (در کنار ياپاى آب در مجراى زيرزميني) توسط پلکانى چند به کف حياط مسکونى مربوط مى‌گردد. براى آنکه خانه‌هاى بيشترى بتوانند داراى پاياب باشند و از آب قنات استفاده نمايند کوره قنات به شاخه‌هاى چندى منقسم گرديده است اما باز هم کليه خانه‌ها از داشتن پاياب محروم هستند ولى هر محلى در کوى خود پاياب عمومى ايجاد نموده است.


نمائى از بادگيرهاى آب انبار شش بادگيره يزد
نمائى از بادگيرهاى آب انبار شش بادگيره يزد


در اماکن مسکونى اطراف کوير بادگيرهاى فراوانى در سقف بام‌ها مشاهده مى‌گردد. در برخى از مناطق بادگيرها از چهار طرف دهانه دارند تا از هر طرفى باد بوزد وزش خنک آن به نشيمنگاه‌هاى تابستانى منتقل گردد. آب‌انبارها ممکن است يک تا شش بادگير داشته باشند.


”سياه‌چادر“هاى عشايرى طورى ساخته شده که در هنگام نصب ديواره‌هاى اطراف آن را بدان منضم و يا از آن جدا ساخته و يا آن را به دلخواه باز و بسته نمايند. مثلاً اين سياه‌چادرها به‌هنگام سرما تمام ديواره‌هاى اطراف آن بسته و در چاله درون آن آتش مى‌افروزند و در تابستان نصب چادر منحصر به سقف و چند ستون چوبى است و اطراف آن باز و وزش باد را از هر جهتى امکان‌پذير مى‌نمايد.


نمائى از بادگيرى در يزد
نمائى از بادگيرى در يزد

نمائى از يک بادگير چندطرفه در باغ دولت‌آباد يزد، ارتفاع بادگير از سطح زمين ۳۴ متر و از سطح بام ۲۶ متر است.


بادگير
بادگير

در منطقه کرمان کليه ساختمان‌ها داراى بادگير است، بادگيرها هواى محل نشيمن را تهويه نموده و به‌طور نسبى خنک مى‌نمايند.


کليه ساختمان‌هاى قديم و جديد کرمان داراى بادگيرهائى است که در برخى ساده و در برخى با معمارى خاصى ساخته شده است. عکس فوق يکى از ساختمان‌هاى قديمى شهر را نشان مى‌دهد که بر فراز آن بادگيرهائى تعبيه شده است.


”کپر“ نوع ديگرى از مسکن تابستانى است که از شاخ و برگ درختان ساخته مى‌شود و بهترين نوع آن را مى‌توان در مناطق سردسيرى عشاير مرکزى مشاهده نمود، پايه‌هاى اين‌گونه کپرها از تنه‌هاى تنومند درختان بلوط تهيه شده و سقف آن را نيز شاخ و برگ درختان مى‌پوشاند، داخل اين‌گونه کپرها گاهى محل پذيرائى و گاهى هم محل زيستى يک يا دو خانوار عشايرى است.


”خار خانه“ نوعى مسکن است که در منطقه بلوچستان با خار و خاشاک مى‌سازند و با پاشيدن آب روى خارها و عبور بادهاى گرم محلى از خارها، درون خار خانه داراى هواى مطبوعى مى‌گردد.


علاوه بر منطقه بلوچستان در سيستان هم نوعى از اين خارخانه‌ها مشاهده مى‌گردد. راويان ساختمان سنتى خارخانه‌هاى مذکور را به‌شرح زير نوشته‌اند:


خارخانه‌هاى سيستان به شکل اطاقى است با دو درب در مقابل يکديگر که درب‌ها در جهت وزش باد قرار گرفته است، جهت وزش باد شمال‌شرقى جنوب‌غربى است ولى اهالى آن را شمالى جنوبى مى‌پندارند. درب شمالى (شمال‌شرقي) خارخانه ابعادى حدود ۵/۱٭۵/۲ متر را دارا است که به‌جاى درب محل آن را با خشت و چوب و آجر به‌صورت شطرنجى مشبک پر و خالى به شکل ثابت مى‌سازند تا هوا از سوراخ‌هاى مشبک آن عبور نمايد.


به فاصله کمى از محل مشبک مذکور در ‌بى‌مستطيل شکل به‌صورت ضربدر با چوب و طناب تعبيه نموده سپس فاصله بين دو محل درب را با خار و خاشاک کافى و فشرده مسدود مى‌نمايند.


در بعضى از روستاها چاهى به عمق حدود ۳ متر (و يا بيشتر) در کنار خارخانه حفر مى‌نمايند تا به آب نزديک دسترسى داشته باشند، به‌هنگام گرمى هوا اعضاء فعال خانوار توسط سطل و ريسمانى (دلو) از داخل چاه آب کشيده از بالاى خارخانه روى خارها مى‌ريزند و آنها را خيس مى‌نمايند و قطرات آب در لا‌به‌لاى خار و خاشاک آهسته آهسته به‌سمت پائين مى‌چکند و اين ريزش‌ها و چکيدن‌ها با ريختن‌هاى پياپى آب ادامه مى‌يابد. در اين حالت بادهاى گرد و غبار دار در مسير وزش خود از لابه‌لاى خارهاى مرطوب عبور نمودە، گرد و غبار خود را از دست داده به شکل هواى ملايم و خنکى به داخل خارخانه وزيده بدين‌ترتيب هواى گرم و خشک پر گرد و غبار پس از عبور از لابه‌لاى خارهاى خيس و نم‌دار به‌هواى خنک و تميز تبديل گرديده که با بوى خوش خارها همراه گرديده و بوى مخصوص خار را در فضاى خارخانه مى‌پراکند.



بادگيرها ممکن است چهار طرف آن باز و يا فقط دوطرف آن باز و دو طرف ديگر بسته باشد. بادگير فوق بادگير دوطرفه است که يک طرف آن باز و طرف آن بسته است.


گاهى صاحبان خارخانه منبع آبى در بام خارخانه قرار داده توسط لوله، مقدار آب مورد نياز بر روى خار و خاشاک ريخته شده و آنها را مرطوب مى‌نمايد.


گاهى از نيروى گرما بهره‌برى‌هائى نيز مشاهده مى‌گردد مانند خشک نمودن بسيارى از خوراکى‌ها و پوشاکى‌ها و امثال آن که توسط انرژى آفتاب انجام مى‌گيرد. گاهى هم نقطه مقابل آن يعنى سود جستن از نيروى سرما نيز ديده مى‌شود. مانند يخ‌گيرى در يخچال‌هاى سنتى در ماه‌هاى سرد زمستان در مناطقى که داراى فصل سرد مى‌باشند و هنوز بقاياى آن در بسيارى از شهرها و روستاهاى پرجمعيت ديده مى‌شوند.