يخ‌چال

محل يخ‌چال که به ”گود“ شهرت داشت زير زمين بسيار وسيعى بود به ابعاد حدود ۵/۷ متر عرض ۳۵ متر طول و ۱۰ متر عمق که تمام بدنه، کف و طاق آن از آجر ساخته شده بود، تنها گنبد آجرى و ضربى آن از سطح عمومى زمين بالاتر بود و گود آن از سطح عمومى زمين پائين‌تر. در وسط گود چاهى حفر مى‌کردند که آب‌هاى آب شده يخ به داخل اين چاه برود، جهت طولى گود بيشتر شمالى و جنوبى بود و در گوشه‌اى از آن پلکان‌هاى آجرى از کف تا سطح زمين ساخته شده بود که محل گود را به اطاق فروش يخ متصل مى‌کرد.


هنگامى‌که کارگران قطعات يخ را از محل يخ چائون از طريق دروازه و سرسره به داخل چال رها مى‌کردند قطعات يخ در کف گود روى هم انباشته مى‌گرديد. و کارگران پس از پايان کار سر دادن يخ داخل گود شده قطعات يخ را در کف گود کشيده و مطبق روى هم جا مى‌دادند، قطعات يخ مذکور را کارگران با قلاب به اين طرف و آن طرف کف گود مى‌کشيدند تا سطح گود از يخ فرش گردد و اين عمل را در اصطلاح ”فرش يخ“ مى‌ناميدند و چون بين هر دو قطعه يخ شکافى باقى مى‌ماند خرده يخ‌ها را در داخل اين شکاف‌ها ريخته مى‌کوبيدند تا شکاف‌ها پر شده و رگه‌هاى يخ‌ها سراسرى و يک تکه به‌نظر آيد. هر چند رگه يخ که روى هم قرار مى‌دادند قدرى نى و جگن روى آن ريخته و رگه‌هاى بزرگ يخ را بدين‌ترتيب از هم جدا مى‌نمودند تا قطعات يخ به‌هم نچسبند، اين‌کار در روزهاى متوالى زمستان ادامه مى‌يافت تا اينکه گود از يخ پر مى‌شد، کارگران روى آن را پوشانيده اغلب به سراغ يخچال ديگرى مى‌رفتند.


در گود هر يخچال حدود ۲۵۰۰ متر مکعب يخ انباشته مى‌گرديد، هنگامى‌که براى استفاده در يخچال را باز مى‌نمودند (معمولاً از ارديبهشت به بعد) مشاهده مى‌گرديد که اطراف ديوار يخچال به فاصله حدود ۵۰ تا ۷۵ سانتى‌متر يخ‌ها آب شده و بين يخ و ديوار فاصله ايجاد شده است.


نمائى از يخ‌دانهاى اطراف خواف خراسان
نمائى از يخ‌دانهاى اطراف خواف خراسان

اين يخدان‌ها در کنار شهر در آبراهه‌هاى کوه‌هاى مجاور خواف ساخته شده است يخدان‌هاى مذکور که در اطراف تهران بدان ”يخچال“ مى‌نامند محل ذخاير يخ‌هاى زمستانى است که در کنار آن تهيه شده و در داخل آن به شکل انبار يخ براى مصرف تابستانى نگهدارى مى‌گردد.


يخدان (يخ‌دان)
يخدان (يخ‌دان)

در زمستان‌هاى سرد در شهر ”خواف“ خراسان به طريق سنتى به تهيه يخ پرداخته و يخ‌ها را در جايگاه يخدان براى استفاده در فصل تابستان ذخيره مى‌نمودند. عکس فوق طاق گنبدى‌شکل يکى از اين يخ‌دان‌ها را مشخص مى‌دارد.


شکل تهيه و ذخيره يخدان همانند يخچال‌هاى تهران مى‌باشد که شرح آن نوشته شده است، در نزديکى اين يخچال‌ها آب‌انبار بزرگى بنا مى‌گرديد که محل ذخيره آب تابستانى بوده ولى اکنون بدون استفاده و متروک گرديده است.


ناظرين و يخچال‌داران روستائى براى نگارنده تعريف نموده‌اند که در دهه اول و دوم سال‌هاى ۱۳۰۰ مصرف يخ بسيار کم بود، امکان داشت يخچالى در تمام مدت سال باز باشد ولى مقدارى از يخ يخچال براى استفاده سال بعد در گود يخچال باقى بماند، البته يخچال‌هاى شهر چنين وضعى نداشتند زيرا در شهر رى يخچال‌داران قرار گذارده بودند که يخچال‌هاى خود را به نوبت باز نمايند.


آب انبار
آب انبار

در منطقه خواف آب‌انبارهاى آجرى براى ذخيره آب باران‌هاى زمستانه و بهاره ساخته شده است، تصوير فوق يکى از اين آب‌انبارها را نشان مى‌دهد که در داخل در ورودى آن گودال وسيعى است و محل ذخيره آب، از کنار در ورودى پلکان‌هائى ساخته شده تا هر قدر که سطح آب پائين رفت توسط پلکان‌ها بتوان از قسمت‌هاى پائين‌تر آب‌انبار آب برداشت.


در پشت آب‌انبار سقف‌هاى گنبدى‌شکل ”يخدان“ مشاهده مى‌گردد.


آب‌انبار
آب‌انبار

در نقاط مختلف کوير از اين نوع آب‌انبارها فراوان مشاهده مى‌شود عکس فوق آب‌انبارى است در نزديکى چوپانان در قلب کوير.


در هر يخچال بيش از يکى دو نفر به‌کار اشتغال نداشتند زيرا يخ را دوره‌گردان‌ها از يخچال خريده و در معابر و گذرگاه‌‌ها به فروش مى‌رسانيدند. هر يخچال ظرف بزرگى پر از آب و يخ براى آشاميدن رهگذران در جلوى در ورودى يخچال مى‌گذارد.


قطعات شکسته و خردشده يخ در گوشه‌اى از اطاق فروش يخ روى هم انباشته شده بود و در گوشه‌اى از آن ترازوئى آويزان بود که يخ را کشيده و به مراجعين مى‌دادند، قطعات اين يخ‌ها اغلب کثيف و تکه‌هاى کهنه، جگن، گل و امثال آن دربرداشت زيرا کف يخ چائون پر از آشغال و آب روان نيز آشغال‌هائى با خود به محل يخ‌چائون آورده و در لابه‌لاى قطعات يخ جا مى‌گرفتند، با وجود اين فروشندگان در کوچه‌ها فرياد مى‌زدند ”بلور يخ، آى يخ بلور“ در صورتى‌که از وسط قطعات يخ بلور به‌هنگام آب شدن در ظرف آب قطعات کوچک گل و آشغال در سطح آب ظاهر مى‌گرديد.