اهميت و نياز به کشت گندم و جو که کشت غالب و سنتى سراسر ايران است موضوعى است تاريخى و وابسته به حيات مردم. غرب پرآب و شرق کم‌آب هر دو بدين کشت اهميت مى‌دهند ولى در تهيه آب مورد نياز غرب جدال چندانى با طبيعت ندارد و برعکس شرق جهت تهيه آب و ادامه حيات به پيکار با طبيعت برخاسته است.


شرق‌نشينان روش‌هاى مختلفى جهت تهيه آب و استفاده از آن به‌کار برده‌اند و جهت به‌کار گرفتن آب و صرفه‌جوئى در آن مهارت‌ها و تجربه‌هاى فراوانى آموخته‌اند و نتايج حاصله از آن را به‌خصوص در مورد کشت و برداشت زراعت سنتى به‌کار گرفته‌اند و پيوسته کوشش خود را متوجه کيفيت اين محصول نموده‌اند.


از شيوه‌هاى گوناگونى که در تهيه آب به‌کار برده‌اند مى‌توان چگونگى حفر قنات، آبيارى با دلو چاه و گاو چاه، آبيارى کوزه‌اى و آبيارى کولى و استخرى را نام برد.


آبيار، ميراب، سرطاق، بن‌طاق، طاقدار، استخربان، انگارنويس، مره‌بان و امثال آن گروه‌هائى هستند که در فن آبيارى و تقسيم آب متخصص هستند. اغلب مذکور براى آنها موقعيت و احترام اجتماعى همراه دارد و اينان به‌خاطر تخصص و صرفه‌جوئى در آب و بهتر آبيارى نمودن و فن تقسيم آب همه‌ساله به گرفتن پاداش نقدى و جنس نائل مى‌گردند.


اين متخصصان آبيارى قلمرو آنها بيشتر مناطق شرقى است زيرا نياز به آب و صرفه‌جوئى در آن با ظهور اين گروه رابطه مستقيم دارد.


طبق آمار منتشرنشده‌اى در حدود سال‌هاى ۱۳۳۰ حدود ۳/۲ کليه دهات ايران منحصراً توسط قنات و چاه‌هاى سنتى آبيارى مى‌گرديد که حدود ۸۰ درصد اين قنات‌ها و چاه‌هاى سنتى در مناطق شرقى قرار داشتند.۱


(۱وراق دست‌نويس بدون تاريخ متعلق به وزارت کشاورزى که کليه آبادى‌هاى ايران را براساس نوع منابع آب و مالکيت از سطح بخش تا استان مشخص نموده است.


از سال ۱۳۵۰ به بعد مرکز آمار ايران تعداد منابع آب کل کشور را به تفکيک حوضه‌هاى آبريز به تفصيل منتشر نموده است، جدول زير براساس ارقام مرکز آمار ايران به تفکيک مناطق شرقى و غربى در سال ۱۳۵۲ مورد محاسبه قرار گرفته است.

منبع آب کل کشور در سال ۱۳۵۲

منابع آب مناطق شرقى (درصد) مناطق غربى (درصد) کل کشور
تعداد درصد
چشمه ۳۸/۸ ۶۱/۲ ۳۶۰۰ ۱۰۰
قنات ۷۳/۵ ۲۶/۵ ۱۵،۵۰۰ ۱۰۰
چاه ۵۹/۱ ۴۰/۹ ۴۵،۷۰۰ ۱۰۰
جمع ۶۱/۴ ۳۸/۶ ۶۴،۸۰۰ ۱۰۰


مقايسه منابع آب مناطق شرقى و غربى حاکى از تلاش فراوان ساکنين شرقى براى دسترسى به واحدهاى آبدهى است. به‌واسطه فراوانى بارش باران در مناطق غربى تعداد چشمه‌هاى فعال اين منطقه به‌مراتب بيش از چشمه‌هاى مناطق شرقى است ولى تلاش ساکنين شرقى براى تهيه آب به‌قدرى گسترش يافته است که در۵/۷۳ درصد از کليه قنات‌ها ۱/۵۹ درصد از کليه چاه‌هاى آبده کشور نياز آبيارى دستى سکنه را تأمين مى‌نمايد. (جدول منابع آب کل کشور در سال ۱۳۵۲).


اگر مقدار آبدهى اين منابع را محاسبه نمائيم، حدود ۵/۷۳ درصد از کليه آب‌هاى آبيارى دستى کشور در شرق به مصرف مى‌رسد و حدود دوپنجم آب‌هاى مصرفى شرق توسط قنات‌هاى واقع در اين منطقه تأمين مى‌گردد. رودخانه‌هاى معروف ايران مانند کارون، کرخه، زهره، جراحى و سفيدرود همه از کوه‌هاى غربى کشور سرچشمه گرفته و در غرب کشور هم جريان دارند. منطقه شرقى کشور از داشتن رودهاى بزرگ و پرآب محروم است زيرا معروف‌ترين رودهاى مناطق شرقى عبارتند از: گرکان و اترک زاينده‌رود و رود کر. رودخانه گرگان از کوه‌هاى الاداغ و ارتفاعات کوکلان سرچشمه گرفته به‌سمت غرب جريان مى‌يابد، سرشاخه‌هاى اترک از کوه‌هاى هزار مسجد شمال قوچان آغاز گرديده و هر دو رودخانه در جنوب شرقى درياى خزر خارج از خط همباران به درياى مذکور مى‌ريزند.


زاينده‌رود اصفهان نيز در منطقه غربى کشور از ارتفاعات کوهرنگ بختيارى سرچشمه گرفته به‌سمت شرق به‌سوى باتلاق گاوخونى جريان مى‌يابد. رود کر از دامنه‌هاى شرقى رشته‌کوه‌هاى دنا سرچشمه گرفته از حومه شيراز و بند امير گذشته به درياچه بختگان مى‌ريزد و منشاء هر دو رودخانه معروف مذکور هم دامنه‌هاى ارتفاعات زاگرس است که در منطقه غرب‌ پرباران کشور قرار دارند. با وجود تمام اينها تنها حدود ۶/۱۶ درصد از آب مصرفى رودخانه‌هاى کشور در منطقه شرقى مورد استفاده ماست (جدول مقدار آبدهى ساليانه منابع آب کل کشور در سال ۱۳۵۲ ـ آب‌هاى زيرزمينى و سطحي).

مقدار آبدهى ساليانه منابع آب کل کشور در سال ۱۳۵۲ ـ آب‌هاى زيرزمينى و سطحي)

منابع آب مناطق شرقى مناطق غربى کل کشور
درصد مقدار (متر مکعب)
چشمه %۳۱/۸ %۶۸/۲ ۱۰۰ ۲،۴۲۳،۰۰۰،۰۰۰
قنات %۷۹/۲ %۲۰/۸ ۱۰۰ ۶،۲۳۰،۰۰۰،۰۰۰
چاه %۸۰/۸ %۱۹/۲ ۱۰۰ ۹،۰۴۲،۵۰۰،۰۰۰
چشمه
قنات
 چاه
%۷۳/۵ %۲۶/۵ ۱۰۰ ۱۷،۶۹۵،۵۰۰،۰۰۰
رودخانه %۱۶/۶ %۸۳/۴ ۱۰۰ ۲۱،۳۰۴،۵۰۰،۰۰۰
مصرف آب
ساليانه
زراعت‌هاى
آبى
%۴۶/۲ %۵۳/۸ ۱۰۰ ۳۹،۰۰۰،۰۰۰،۰۰۰


در مقايسه منابع آب و مقدار آب زيرزمينى به اين نتيجه مى‌رسيم که هريک از منابع آب‌هاى زيرمينى مناطق شرقى حدود ۷/۱ برابر منابع غربى آب‌خيز است. درصد آب مصرفى زراعى مناطق شرقى از منابع آب زيرزمينى حدود ۸/۲ برابر بيش از آب دستى مصرفى منطقه غربى است و اين خود تلاش دائمى و توجه به لايروبى واحدهاى آبده مناطق شرقى را نشان مى‌دهد در صورتى‌که در مناطق غربى توجهى هماننده مشاهده نمى‌شود زيرا باران بيشتر توجه کمتر به آب و آبيارى را ايجاب نموده است ولى بيشترين آب موردنياز غرب توسط شعب و سرشاخه‌هاى فراوان رودخانه‌هاى منطقه غربى تأمين مى‌گردد و اين مقدار آب حدود پنج برابر بيشتر از آب‌هاى مصرفى مشابه مناطق شرقى است. (جدول مقدار آبدهى ساليانه منابع آب کل کشور در سال ۱۳۵۲ ـ آب‌هاى زيرزمينى و سطحي)