اگر وضع قطعات A و B را در سال اول و دوم با هم مقايسه نمائيم، مشاهده مى‌گردد که وضع قطعه A در سال اول همانند وضع قطعه B در سال دوم و بالعکس وضع قطعه B در سال اول همانند وضع قطعه A در سال دوم است نتيجه آنکه در هر سال زراعى زمين خانوار به دو قطعه A و B تقسيم گرديده و در سال بعد فقط وضع کشت زمين هر قطعه با هم تعويض مى‌گردند و جز اين هيچ اختلاف ديگرى با هم ندارند، بنابراين چه جدول (وضع به آيش گذاردن زمين خانوار در منطقه کهگيلويه ”دشت روم بويراحمد عليا“) و چه جدول (وضع به آيش گذاردن زمين خانوار در منطقه کهگيلويه ”دشت روم بويراحمد عليا“) بازگوکننده وضع زمين خانوار در يک سال زراعى است که فقط جاى قطعات تعويض شده‌اند.


اگر وضع زمانى دو قطعه را در يک سال زراعى در نظر بگيريم، کاشت، داشت و برداشت، مدت زمان زير کشت هر محصول براساس جداول (وضع به آيش گذاردن زمين خانوار در منطقه کهگيلويه ”دشت روم بويراحمد عليا“ و وضع به آيش گذاردن زمين خانوار در منطقه کهگيلويه ”دشت روم بويراحمد عليا“) چندين ماه به شکل زير به طول مى‌انجامد.


۱. گندم ۱۰ ماه
۲. آيش ۸ ماه
۳. نخود ۵ ماه
۴. شخم ۱ ماه
جمع ۲۴ ماه


بدين‌ترتيب در تمام مدت سال ۳/۱ هر دو قطعه زمين (۸ ماه) در زير آيش و ۳/۲ بقيه (۱۶ ماه) در زير کشت محصولات سنتى است و برخلاف عده‌اى که فکر مى‌کنند زمين زراعى يک سال در آيش و يک سال به زير کشت مى‌رود مدت سالانه آيش در بيشتر جوامع سنتى بيش از ۸ ماه نيست و آن هم در صورتى است که زمين خانوار به اندازه کافى باشد وگرنه با کشت گياهان مخصوص سعى مى‌شود که زمين را تقويت نموده و به زير آيش نبرند.


حال اگر دور تسلسل هر قطعه A، يا B، را در يک دور کامل گندم، آيش، نخود و شخم در نظر بگيريم، مشاهده مى‌کنيم که اين دور کامل به مدت دو سال زراعى به طول مى‌انجامد و همين روش در سال‌هاى بعد نيز تکرار مى‌گردد (جدول دور تسلسل کشت در زمين خانوارهاى دشت روم بويراحمد عليا در هر قطعه) بر اين اساس مى‌توانيم در سال‌هاى متوالى چه در گذشته و چه در آينده از وضع نوع محصول هر قطعه زمين در منطقه فوق‌الذکر آگاه گرديم.


جدول (دور تسلسل کشت زمين‌هاى زراعى دشت روم بويراحمد عليا در منطقه کهگيلويه) همين آگاهى را نسبت به فصول مختلف سال‌هاى متمادى بازگو مى‌نمايد و از اين طريق مى‌توان سطح زير کشت و يا آيش هر قطعه را در فصول مختلف سال‌هاى متمادى نيز مشخص کرد.

دوره تسلسل کشت در رابطه با تقويت زمين (بدون آيش) در مورد بويراحمد سفلي، منطقه کهکيلويه

تقويم کشت
قطعه A
قطعه B
مهر
آبان
آذر
برداشت شلتوک، کشت گندم
گندم
گندم
برداشت ماش
کود و شخم، آماده کشت شبدر
شبدر
دى
بهمن
اسفند
گندم
گندم
گندم
شبدر
شبدر
شبدر
فروردين
ارديبهشت
خرداد
گندم
گندم
گندم

شبدر
شبدر
شبدر
تير
مرداد
شهريور
برداشت گندم، کشت ماش
ماش
ماش
آخرين برداشتت شبدر
کشت شلتوک
شلتوک


خانوارهاى کم‌ زمين در مناطق نسبتاً پرآب نيازى براى به آيش گذاردن زمين خود ندارند زيرا با کشت شبدر به تقويت زمين مى‌پردازند و پس از آن به کشت شلتوک و سپس به کشت گندم مى‌پردازند که هر دو محصول ديگر رمقى براى زمين باقى نمى‌گذارند و پس از برداشت آن مجدداً به کشت ماش و شبدر مبادرت مى‌ورزند که ريشه‌هاى آنها باعث تقويت مجدد زمين گردند و اين دور تسلسل کشت، سال‌ها و سال‌ها تکرار گرديده و مى‌گردد و بدين‌ترتيب نيازى به آيش ندارند. زيرا از ۲۴ ماهى که دو قطعه زمين خانوار در زير کشت قرار مى‌گيرند ۱۲ ماه آن به کشت گياهان تقويتى زمين (شبدر و ماش) اختصاص دارد و ۱۲ ماه ديگر در زمين محصولى کشت مى‌گردد که از تقويت قبلى زمين سود جويد و آن هم چيزى جز گندم و شلتوک نيست.


در بعضى از مناطق که زمين زير کشت سالانه نسبتاً زياد است جهت تقويت زمين توسط آيش، زمين را به سه قسمت B، A و C تقسيم مى‌کنند، نمونه جالب و سنتى اين تقسيم در منطقه ”کوار“ واقع در حومه جنوبى شيراز مشاهده مى‌گردد.


زمين‌هاى قابل کشت آبى کوار چه در زمان رژيم ارباب رعيتى و چه پس از اصلاحات ارضى سالانه به سه قطعه تقسيم و در طول سال سه قطعه به‌صورت زير کشت گندم، چغندر و آيش مشاهده مى‌گردند، پس از اصلاحات ارضى سالانه به سه قطعه تقسيم و در طول سال سه قطعه به صور زير کشت گندم، چغندر و آيش مشاهده نمى‌گردند، پس از برداشت گندم و چغندر جاى آنها به زير آيش مى‌رود و پس از چند ماهى که زمين تقويت گرديد مجدداً زير کشت مى‌رود.۱


(۱ين طريقه بهره‌بردارى از زمين قرن‌ها در اروپا متداول بوده و به سيستم ”سه مزرعه‌اى ـ Three filed system“ معروف است که اثر عميقى در تحولات کشاورزى بعدى آن کشورها داشته است (از يادداشت‌هاى دکتر گنجي).


اگر سه سال متوالى وضع کشت اين قطعات را مورد بررسى قرار دهيم، (جداول دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه ”کوار“ شيراز سال اول و دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه ”کوار“ شيراز سال دوم و دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه ”کوار“ شيراز ـ سال دوم) چنين نتيجه مى‌گيريم:


اگر جداول (دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه ”کوار“ شيراز سال اول و دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه ”کوار“ شيراز سال دوم و دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه ”کوار“ شيراز ـ سال دوم) را با هم مقايسه نمائيم، تغييرى در کشت سالانه مشاهده نمى‌کنيم منتهى نوع کشت از قطعه‌اى به قطعه ديگر منتقل مى‌گردد (جدول مقايسه قطعات سه‌گانه زمين در يک دور تسلسل در منطقه کوار).


دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه کوار شيراز سال اول

ماه‌هاى سال قطعه A قطعه B قطعه C
مهر گندم آيش چغندر
آبان گندم آيش چغندر
آذر گندم آيش چغندر
دى گندم آيش برداشت
بهمن گندم آيش آيش
اسفند گندم آيش آيش
فروردين گندم آيش آيش
ارديبهشت گندم چغندر آيش
خرداد گندم چغندر آيش
تير گندم چغندر آيش
مرداد برداشت چغندر آيش
شهريور آيش چغندر آماده کشت گندم


دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار کوار شيراز سال دوم

ماه‌هاى سال قطعه A قطعه B قطعه C
مهر آيش چغندر گندم
آبان آيش چغندر گندم
آذر آيش چغندر گندم
دى آيش برداشت گندم
بهمن آيش آيش گندم
اسفند آيش آيش گندم
فروردين آيش آيش گندم
ارديبهشت چغندر آيش گندم
خرداد چغندر آيش گندم
تير چغندر آيش گندم
مرداد چغندر آيش برداشت
شهريور چغندر آماده کشت گندم آيش


دور تسلسل کشت در زمين‌هاى خانوار منطقه کوار شيراز سال سوم

ماه‌هاى سال قطعه A قطعه B قطعه C
مهر چغندر گندم آيش
آبان چغندر گندم آيش
آذر چغندر گندم آيش
دى برداشت گندم آيش
بهمن آيش گندم آيش
اسفند آيش گندم آيش
فروردين آيش گندم آيش
ارديبهشت آيش گندم چغندر
خرداد آيش گندم چغندر
تير آيش گندم چغندر
مرداد آيش برداشت چغندر
شهريور آماده کشت گندم آيش آ چغندر


مقايسه قطعات سه‌گانه زمين در يک دور تسلسل در منطقه کوار

سال اول سال دوم سال سوم
قطعه A همانند قطعه B همانند قطعه C
قطعه B همانند قطعه C همانند قطعه A
قطعه C همانند قطعه A همانند قطعه B


در سال چهارم کشت مجدداً شکل کشت قطعات همانند سال اول مى‌گردد و بدين‌ترتيب دور تسلسل کشت سنتى هر قطعه زمين را مى‌توان در سال‌هاى گذشته و در سال‌هاى آينده مورد بررسى قرار دارد.


اگر وضع سه قطعه زمين را از نظر زمان کشت مورد مطالعه قرار دهيم، چنين نتيجه مى‌گيريم:


گندم ۱۰ ماه
چغندر ۸ ماه
آيش ۱۵ ماه
برداشت و آمادگى زمين ۳ ماه
جمع ۳۶ ماه (سه قطعه)


اگر مدت برداشت و آماده نمودن زمين را هم جزء آيش به حساب آوريم، هميشه نيمى از زمين‌هاى قابل کشت سالانه منطقه کوار در زير آيش به‌سر مى‌برند، اين خود وسعت زمين خانوار را نشان مى‌دهد که بين ۶ تا ۸ هکتار متذکر مى‌شدند.


با وجود فراوانى آب در مرکز منطقه ولى باز هم دهقانان از کم‌آبى گله داشتند زيرا مدار گردش آب در دهات مختلف بين ۱۲ تا ۱۶ روز يک بار شکل گرفته بود و براى جبران اين کم‌آبى در سال‌هاى اخير هر ده اقدام به حفر چاه‌هاى نيمه‌عميق (تلمبه) نموده بودند.۱


(۱ر منطقه ”کوار“ وسعت زمين دهقانان با تعداد گاوشخم آنها در ارتباط بود، هر جفت گاو را يک ”بند گاو“ مى‌ناميدند، ۲۴ نفر زارع ده کوار داراى ۱۲ بندگاو و ۱۶ نفر زارع قلعه‌نو داراى ۸ بندگاو بودند. کوچک‌ترين ده منطقه داراى ۴ و بزرگ‌ترين آن داراى ۸ بندگاو بود، يک نفر زارع ممکن بود فقط مالک ۴/۱ يک گاو (يک پا گاو) باشد، تعداد بندگاوهاى ۹ ده را براى نگارنده ۲۹۶ بندگاو متذکر شدند، هر بندگاو در يک روز زراعى قادر بود ۵ تا ۶ من بذر بکارد و هر ۳۵ من بذر را يک هکتار محاسبه مى‌نمودند، اصلاحات ارضى مالکيت زمين را براساس مالکيت گاو به رسميت شناخت. مثلاً ده فتح‌آباد داراى ۶۰ گاو ۵/۴ هکتارى بود و براساس مالکيت گاو در عرف محل به‌همان نسبت واجدين شرايط صاحب زمين گرديدند. مدار گردش آب آن ۱۵ شبانه‌روز يک بار و داراى ۱۲ سهم آب از ۵/۵۱ کل سهم آب منطقه بود. پس از اصلاحات ارضى شش شبانه‌روز آب ده متعلق به دهقانان و نه (۹) شبانه‌روز بقيه سهم مالک ده بود، علاوه بر آن در ده چندين تلمبه (چاه نيمه‌عميق) نيز حفر کرده بودند (از يادداشت‌هاى دى‌ماه ۱۳۵۵ نگارنده در کوار).