هنگامى که از شهر اصفهان خارج شويم سر راه خود در دهات اطراف برج‌هاى فراوانى مشاهده مى‌کنيم که بى‌شباهت به ”برج‌هاى تير“۱ر منطقه کهگيلويه و بويراحمد نيست، برج‌هاى مذکور به نام ”برج کبوتر“ يا ”کبوتر خانه“ معروف هستند، براى آشنا شدن با چگونگى بهره‌گيرى از اين برج‌ها به بررسى و شرح چند برج کبوتر در شرق شهر اصفهان سر راه نائين مى‌پردازيم۲.


(۱ر مناطق مختلف مسکونى کهگيلويه و بويراحمد در هر کجا که چند خانوارى در منطقه‌اى ساکن مى‌شدند براى دفاع از آبادى و اموال سکنه به احداث برج تيرى مبادرت مى‌ورزيدند و تفنگچيان هميشه از داخل برج مراقب بودند تا ديگران به غارت آنها نپردازند.


(۲لخيص و بازنويسى شده از نسخه دستنويس خانم منير ذهبيون، کار عملى دانشجوئى دانشکده علوم اجتماعى درس جغرافياى انساني، خرداد ۱۳۵۷.


هنگامى که حدود ۱۱ کيلومتر شرق شهر اصفهان را به طرف جاده نائين بپيمائيم به دهکده ”قصر گورت“ مى‌رسيم که اطلاعات حاضر از برج‌ها و کبوترخانه‌هاى دهکده مذکور و حوالى آن جمع‌آورى نموده‌ايم. در دهات اصفهان معمولاً کبوترخانه را در محل وسيعى در خارج از ده بنا نموده‌اند ولى در اين ده علاوه بر برج‌هاى بزرگى که در اطراف ده بنا کرده‌اند برج‌هاى کوچکى نيز در کنار اماکن مسکونى ساخته‌اند.


اين برج‌ها در روستاهاى اطراف اصفهان فراوان ديده مى‌شوند که داراى سوابق تاريخى کهنى مى‌باشند:


در اوايل قرن هشتم هجرى در تاريخ مبارک غازانى چنين مى‌خوانيم: غازان خان مغول جهت احياء کشاورزى ايران قوانينى در جهت حفظ و نگهدارى کبوتران و کبوترخانه‌ها صادر کرده است (رشيدالدين فضل‌الله، تاريخ مبارک غازاني، ص ۳۴۸).


ابن‌بطوطه نيز کمى پس از آن در اين باره مى‌نويسد: ”... آن روز را نيز از وسط باغ‌ها و آب‌ها و ديه‌هاى زيبا که برج‌هاى کبوتر زيادى در آنها ديده مى‌شد به سير خود ادامه داديم و پسين روز به شهر اصفهان رسيديم“ (سفرنامه ابن‌بطوطه، ص ۱۹۰). از زمان صفويه تا امروز سياحان بسيارى خصوصياتى از آنها را در سفرنامه‌هاى خود متذکر شده‌اند و براين اساس بيش از ۳۰۰ سال است که از اين برج‌ها اطلاعاتى در دست است۳ هيچ يک از کهنسالان محلى تاريخ ساختمان هيچ برجى را به ياد ندارد.


(۳ز زمان شاه سليمان صفوى (۱۰۵۷-۱۱۰۵۷ هجري) که شاردن به ايران آمد (۱۰۸۳ هجري) در جلد چهارم سفرنامه خود صفحه ۱۲۲ و ۱۲۳ اطلاعاتى از ”کبوترخانه‌ها“ به‌دست مى‌دهد و پس از آن ”مادام ديالافوآ“ و ”فرد ريچاردز“ و... مطالبى در اين مورد نوشته‌اند.

ساختمان برج‌هاى کبوتر

شکل برج‌ها مدور و چند طبقه به‌نظر مى‌رسند زيرا بر فراز هر برج، برج‌هاى کوتاه و کم‌قطرترى ديده مى‌شوند و بر بالاى آن نيز اغلب برجک ديگرى مشاهده مى‌گردد، داخل هريک از برج‌ها معمارى مخصوص به‌خودى دارد، يک ستوني، چندستوني، سماوري، مطبق و امثال آن، صاحب يکى از برج‌ها در ده قصر گورت درباره برج خود مى‌گفت:


”داخل برج به شکل سماور است و فقط يک ستون در وسط برج وجود دارد. در صورتى‌که در همسايگى ده مذکور در داخل يکى از برج‌ها پنج ستون مدور بلند از سطح تا سقف مشاهده مى‌گرديد و بين هر دو ستون يک سقف گنبدى شکل در فاصله‌هاى مختلف ستون‌ها قرار داشتند و در اطراف و سراسر ستون‌ها به‌طور شطرنجى لانه کبوتر ساخته شده بود. در پشت ستون‌ها پله‌هائى است که به طبقات بالا مى‌رود، در ورودى در نيمه پائين برج قرار دارد که فقط سالى يک‌بار باز مى‌‌شود آن هم براى خارج نمودن فضله‌ها و بقيه مدت در آن با آجر و گل و گچ مسدود مى‌گردد، تمامى سطح داخلى برج با خشت و گل ساخته مى‌شود و گاهى با گچ‌کارى‌هائى آن را نيز تزئين مى‌نمايند“.


برج کبوترى در حومه اصفهان مربوط به زمان قاجاريه (از سفرنامه مادام ديالافوآسپتامبر ۱۸۸۱ م.)
برج کبوترى در حومه اصفهان مربوط به زمان قاجاريه (از سفرنامه مادام ديالافوآسپتامبر ۱۸۸۱ م.)

اندازه برج

يکى از بزرگترين برج‌ها که در ده ”قهجاورستان“ واقع شده است اندازه‌هاى زير در آن اندازه‌گيرى شده است۱:


(۱ندازه‌گيرى‌ها توسط خانم منير ذهبيون انجام گرفته است، خانم ذهبيون فاصله طولى هر قدم خود را ۷۰ سانتى‌متر و طول برج را از روى سايه برج در مقايسه با سايهٔ شئى ديگرى که قابل اندازه‌گيرى بود محاسبه کرده است.


محيط بيرونى (۷۰ قدم) حدود ۴۸ متر
محيط داخلى ستون‌ها (۲۵ قدم) حدود ۵/۱۷ متر
قاعده ستون‌ها، منشور مثلث‌القاعده
ارتفاع برج حدود ۹ متر
ضخامت هر ستون ۵/۱ تا ۱ متر
ارتفاع برج با برجک‌ها حدود ۱۶-۱۵ متر


داخل برج‌ها داراى حجره‌هاى کوچکى است که کبوتران آشيانه خود را در آن مى‌سازند، صاحب برج مى‌گفت: هر برج حدود ۲۰۰۰ حجره يا لانه کبوتر دارد و کبوتران هيچ‌گاه راه لانه خود را گم نمى‌کنند ولى برخى سياحان تعداد آشيانه‌هاى برج را حدود ۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ متذکر شده‌اند، آشيانه‌هاى سراسر خشتى کبوترها مانند سطح کندوى زنبور عسل پراز حجره است، اندازه اين حجره‌ها چنين اندازه‌گيرى شده است:


ارتفاع (يک خشت) حدود ۲۰ سانتى‌متر
پهنا (يک خشت) حدود ۲۰ سانتى‌متر
عمق (ضخامت پنج خشت) حدود ۳۰ سانتى‌متر


صاحب برج مى‌گفت:


گاهى تعداد کبوتران به‌قدرى زياد مى‌شود که ديگر در برج جا براى آنها نيست و آن وقت در چاه‌هاى قنات لانه مى‌گذارند، در هر برج بايستى سالى يک بار گندم و يا ارزن بريزند و آن هم به هنگام زمستان است که برف سراسر زمين را مى‌پوشاند، راجع به مقدار دانه‌اى که بايستى در برج ريخت محليان مختلف اندازه آن را بين ۷ تا ۱۰ من سنگ شاه (۴۲ تا ۶۰ کيلو) متذکر مى‌شدند و در صورت نريختن دانه به مرور از تعداد کبوتران نيز کم مى‌شود.

ارزش کود حاصله از برج کبوترها

صاحب بزرگترين برج ده پائين گورت که بيشترين مقدار کود را از برج خود برمى‌داشت مقدار کود سالانه آن را حدود ۳۶ خروار (هر خروار ۳۰۰ کيلو حدود ۸/۱۰ تن) و صاحب برج ديگرى در همان ده کود حاصله از برج خود را سالانه حدود ۳۰ خروار متذکر گرديد وى مى‌گفت ۳۰ خروار محصول بزرگترين برج است و کوچکترين برج‌ها سالانه حدود ۴ خروار فضله محصول دارند.


راجع به ارزش فضله يا کود حاصله مى‌گفتند ارزش کود ”برجي“ است و کيلوئى نيست، ارزش کود يک برج کبوتر بزرگ در سال حدود ۲۰۰۰۰ تومان مى‌باشد. ولى فرد ديگرى مى‌گفت هر کيلو فضله کبوتر ۱۳ ريال ارزش دارد و هر ۲۰ من سنگ شاه (۱۲۰ کيلو) کود کبوتر براى کود حدود يک‌هزار متر مربع زمين خربزه کافى است۱.


(۱اجع به ارزش کود کبوتر شاردن مى‌نويسد:

هر ۱۲ ليور (يک من سنگ شاه برابر با ۶ کيلو) اين کود را معادل چهارسو (چهار شاهي) مى‌فروشند (صفحه ۱۲۲ جلد چهارم شاردن).


پس از پژوهش ارزنده خانم ذهبيون که در اوايل سال ۱۳۵۷ راجع به برج کبوتر در اطراف اصفهان انجام دادند نگارنده به تحقيق ارزنده ديگرى دست يافت که به همت آقاى مرتضى فرهادى درباره ”کبوترخانه‌هاى کمره“ در مجله زيتون۲نتشر گرديد، اگرچه تحقيق مذکور در سال ۱۳۶۲ به چاپ رسيد ولى پژوهش و آمار و ارقام آن مربوط به سال ۱۳۴۷ مى‌باشد. اينک فشرده و تلخيصى از اين پژوهش ارزنده.


(۲بوترخانه‌هاى کمره، مجله زيتون، شماره ۲۵، تير ۱۳۶۲، ص ۵۶-۶۰.

حفاظت از برج

کبوترهاى کبوترخان داراى دو دشمن اصلى هستند، يکى مار و ديگرى دزدان و شکارچيان. براى ناموفق گرداندن مارها در داخل کبوترخان مارگير۱رار مى‌دهند.


(۱ارگير ظرف سبو مانندى است با گلوى تنگ و باريک که تا گردن آن را در کف زمين کبوترخان در خاک فرو مى‌کنند و مقدارى ماست داخل آن مى‌ريزند،اگر مار توانست مثلاً از راه سوراخ موش وارد کبوترخان شود به‌مناسبت علاقه آن به ماست وارد ظرف (مارگير) که داخل آن ماست است شده و به مناسبت لعابدار بودن درون ظرف ديگر قادر به بيرون آمدن نخواهد بود.


براى محافظت کبوتران از دزدان و شکارچين کبوتر، کبوترخان فاقد در عادى و معمولى است ولى با وجود اين کبوترخان داراى دو در مى‌باشد که يکى براى زغل‌روبى و ديگرى براى ذخيره‌رسانى است، علاوه بر آن کبوترخان داراى يک در هم کف هم براى خارج کردن فضولات (زغل) کبوتران مى‌باشد که اين درب پس از پايان تخليه دوباره با سنگ و گل و خشت مسدود مى‌گردد.


در ده فرخى واقع در حاشيه کوير کود به‌همان نسبت ارزش دارد که در اصفهان و يا کمره زيرا:


”.... جمع‌آورى فضولات حيوانات که در کوچه‌ها ريخته نيز معمول است و هر کس هنگامى‌که به محل زمين‌هاى زراعى براى چيدن علوفه و يا کار ديگر مى‌رود در راه هر چه فضولات بيابد خاصه فضولات الاغ که آسان جمع‌آورى مى‌شود در زنبيل خود ريخته و به زمين‌هاى زراعتى برده و در بازگشت هر چه بيابد به طويله خود مى‌برد. جمع‌آورى کود گوسفندان کار کودکان و زنان است...“


زارعين فرخى در کنار محل سکونت خود به انبار کردن کود نيز مى‌پردازند، هنگامى‌که زارعى تصميم بگيرد کود جمع‌آورى شده در محل سکونت خود را به سرزمين ببرد با اطلاع موضوع به دوستان و آشنايان زارع نامبردگان با الاغ‌هائى که گاله کودکشى نيز همراه دارند به کمک آمده و در تمام مدت در حمل کود شرکت مى‌نمايند و آن روز ناهار نيز ميهمان صاحب کود مى‌باشند.

تعداد برج‌هاى کبوتر

راجع به تعداد برج‌هاى کبوترخانه عدد صحيحى در دست نيست و همه آنهائى که از تعداد برج‌ها ذکرى نموده‌اند رقمى را که شاردن در عصر صفويى متذکر شده است يادآور گرديده‌اند زيرا شاردن در اين‌باره مى‌نويسد:


”من عقيده دارم که ايران مملکتى است که بهترين کبوترخانه‌هاى جهان در آنجا ساخته مى‌شود ... اين کبوترخانه‌هاى عظيم شش بار بزرگتر از بزرگترين پرورشگاه‌هاى ماست ... در حوالى اصفهان بيش از ۳۰۰۰ کبوترخانه مى‌شمارند و تمامى اينها چنانکه من ديده‌ام بيشتر براى تحصيل کود ساخته شده است.


برج کبوتر زاجان
برج کبوتر زاجان

مرمت برج کبوتر</body>
مرمت برج کبوتر