سکونتگاه عشاير ايران داراى سه نوع اصلى و اساسى است که عبارتند از:

مسکن‌هاى معمولى

در ايران کمتر عشايرى وجود دارند که چه در سردسير و چه در گرمسير در چادر زندگى نمايند، تقريباً تمامى آنها يا در گرمسير و يا درسردسير داراى مساکنى هستند که شبيه دهات روستائيان مى‌باشد، خشت و گل و سنگ قسمت اصلى ساختمان را تشکيل مى‌دهد و چوب و حصير و شاخ و برگ درختان سقف آن را مى‌پوشاند.


در مناطق سردسيرى عشاير مرکزى که درخت بلوط فراوان يافت مى‌شود، چوب‌هاى قطور درخت بلوط نقش اساسى را در ساختمان‌هاى بدنه و سقف اماکن مسکونى به‌عهده دارند و به‌خاطر وفور قلوه‌سنگ‌هاى کوهستانى اسکلت ديوارها را با سنگ بنا مى‌کنند. در سال‌هاى اخير نسبت مسکن‌هاى معمولى در مناطق عشايرى نسبت به سال‌هاى قبل از اصلاحات ارضى به ازدياد نهاده است از اين رو در نقشه‌هاى منطقه‌اى جديد نام دهاتى را مشاهده مى‌کنيم که در نقشه‌هاى قبلى ديده نمى‌شوند.


آبادى کوشک دشمن زيارى نوعى از الگوى سکونت گرمسيري
آبادى کوشک دشمن زيارى نوعى از الگوى سکونت گرمسيري

اماکن نشيمن عشايرى در گذشته توسط برج حفاظت مى‌شد هر کجا آبادى ايجاد مى‌گرديد داراى قلعه بزرگى بود که با برج‌هاى تير مجهز شده بود، قلعه در روى ارتفاع و منازل مسکونى به دور آن ساخته مى‌شد. آبادى کوشک دشمن زيارى يکى از اين آبادى‌ها است.



سياه‌چادر، مسکن اصلى عشاير کوچ رواست زيرا در طول راه و در توقف‌گاه‌هاى موقتى به‌سرعت چادر برپا مى‌نمايند. بيشتر طوايف عشايرى يا در سردسير و يا در گرمسير داراى ساختمان و آبادى هستند و در منطقه ديگر در سياه‌چادر به‌سر مى‌برند. سياه‌چادر داراى انواع و اقسامى است.

مسکن‌هاى ابه‌اى

اماکن سنتى ترکمن‌ها (در شمال‌غربى خراسان) و شاهسون‌ها (شمال‌شرقى آذربايجان) که در اصطلاح ”ابه“ ناميده مى‌شود، ضمن شباهت کلى تفاوت‌هائى نيز با هم دارند. اين ابه‌هاى نيمکره‌اى که به‌هنگام کوچ به سهولت جمع شده و آماده جابه‌جائى مى‌گردد داراى اندازه‌هاى مختلفى مى‌باشند مثلاً يک ابه متوسط عشاير شاهسون که داراى اسکلت چوبى قابل جمع شدن است، فضاى بيرونى آن سراسر با نمدهاى تخته تخته‌اى پوشانيده شده و فضاى داخلى چادر داراى قطرى است حدود هفت متر و ارتفاع آن از کف زمين تا نقطه مرکزى چادر در سقف به حدود۵/۲متر مى‌رسد. در ورودى چادر حدود ۱۶۰×۸۰ سانتى‌متر و نمدهاى هر طرف ديواره‌هاى بيرونى نسبت به‌جهت وزش باد قابل باز و بسته شدن است.

مسکن‌هاى سياه‌چادرى

عشاير غرب و مرکزى و جنوب‌شرقى ايران داراى سياه‌چادرهائى هستند که حجم مسکونى آن با موقعيت اجتماعى رئيس خانوار در ارتباط است. سياه‌چادرهاى سرپرستان تيره‌ها و طوايف همانند سالن‌ بزرگى است که افراد بسيارى را در خود جاى مى‌دهد، عشاير به‌هنگام کوچ، سياه‌چادرهاى سبک موقتى برپا مى‌دارند که به سهولت برپا و يا جمع مى‌گردد، آنها را از موى بز مى‌بافند که به‌هنگام باريدن باران، باران به داخل آن نفوذ نمى‌نمايد. به‌هنگام تابستان ديوارهاى بيرونى سياه‌چادر باز و به‌هنگام زمستان کليه ديواره‌هاى آن بسته مى‌گردد، مردان ايل در برپا کردن و باز کردن و جمع کردن چادرها تخصصى دارند و در کمترين مدت قادر به ”زدن“ و يا ”جمع کردن“ آن مى‌باشند.


در بويراحمد سياه‌چادرها به دو دسته تابستانى و زمستانى تقسيم مى‌گردند، سياه‌چادرهاى تابستانى را ”گرمه“ مى‌نامند، ديواره‌هاى جانبى اين سياه‌چادرها کوتاه است و اغلب لبه‌هاى آن را به طرف بالا برمى‌گردانند تا باد به داخل آن بوزد.


سياه‌چادر زمستانى يا بهون از سياه‌چادر تابستانى بزرگ‌تر است، براى اينکه آب باران به‌سرعت از سقف اين سياه‌چادرها سرازير گردد به ”لتف“۱قف آن شيب تندى مى‌دهند. در وسط سياه‌چادرهاى زمستانه چاله‌اى براى آتش در نظر گرفته مى‌شود.


(۱ز به‌هم دوختن چند ”لت“ لتف تشکيل مى‌گردد، لت پارچه طويل بافته شده از موى بز مى‌باشد که عرض آن حدود ۲ متر و طول آن در بعضى چادرها ممکن است به ۱۳ متر هم برسد.


بزرگ‌ترين سياه‌چادرها داراى ۱۲ لت و کوچک‌ترين آنها داراى ۶ لت مى‌باشند و کمتر از شش لت سياه‌چادر موقتى است که به‌هنگام کوچ در ايل راه‌ها برپا مى‌نمايند.