شناخت ناهموارى‌ها

شناخت ناهموارى‌ها اصولاً و براى مطالعات جغرافيائى خصوصاً بدون نقشه امکان‌پذير نيست، تقسيم‌بندى از نظر ناهموارى‌ها در روى کليه نقشه‌هاى طبيعى جهان‌نما و يا هر نقشه طبيعى کشوري، قاره‌اى و يا منطقه‌اى با رنگ مشخص مى‌گردند. نوع رنگ‌آميزى قراردادى و داراى جنبه بين‌المللى است. منتهى آشنائى با نقشه‌ها و شکل استفاده از آنها به دو صورت امکان‌پذير است.


- شناخت‌ نقشه‌ها

- رنگ‌آميزى نقشه‌ها

شناخت نقشه‌ها

شناخت ناهموارى‌هاى زمين به خاطر وسعت طبيعت بسيار مشکل است، از اين رو طبيعت را در مقياس موردنظر کوچک نموده بر روى کاغذ و يا هر شىء ديگرى ترسيم مى‌نمايند در اين حالت شکل کوچک شده طبيعت را ”نقشه“ مى‌نامند.


نقشه عبارت است از تصوير طبيعت سه بعدى (طول، عرض، ارتفاع) بر روى سطح کاغذ و يا هر شيء دوبعدى (طول و عرض).


معمولاً در نقشه‌ها مقدار اندازه کوچک کردن طبيعت را جهت ترسيم ”مقياس“ مى‌نامند و در نقشه‌هاى طبيعى بعد سوم (ارتفاع و يا ضخامت) را با رنگ و يا ”خطوط هم‌ارتفاع“ نشان مى‌دهند.


الف ـ مقياس:

براى نشان دادن وضع طبيعت، منطقه موردنظر را به مقياس دلخواه کوچک مى‌نمايند و اندازه کوچک‌شده در گوشه‌اى از نقشه نشان داده مى‌شود که بدان مقياس نقشه مى‌نامند. مقياس نقشه‌ها بر دو نوع است: ”مقياس‌ کسري“ و ”مقياس خطي“.


۱. مقياس کسري:

مقياس کسرى رقمى است که صورت آن عدد ”۱“ و مخرج آن عدد کوچک شده موردنظر را نشان مى‌دهد مثلاً اگر مقياس نقشه‌اى (يک ميليونيم) بود، مبين اين واقعيت است که هر واحد موجود در طبيعت را ۱،۰۰۰،۰۰۰ بار کوچک نموده و تصوير آن را روى نقشه نشان داده‌اند.


۲. مقياس خطي:

مقياس خطى نقشه‌ها وضعى شبيه مقياس کسرى دارند با اين تفاوت که در گوشه‌اى از نقشه خطى افقى ترسيم نموده آن را به واحدهاى مساوى موردنظر تقسيم مى‌نمايند.


تبديل مقياس کسرى به خطّى
تبديل مقياس کسرى به خطّى

تقسيمات مقياس نقشه موردنظر و ارقام ذکر شده، اندازه‌هاى کوچک‌شده طبيعت هستند برحسب کيلومتر و يا هر واحد انتخابى ديگر مثلاً:


اگر هر واحد روى خط را يک سانتى‌متر ترسيم نمائيم (رسم مقياس خطى افقي)، هر سانتى‌متر نشان‌دهنده ۱۰ کيلومتر در طبيعت است که باز مقياس نقشه همان يک ميليونيم محاسبه مى‌گردد.


اگر نقشه‌اى با مقياس فوق طول جاده‌اى مثلاً ۷ سانتى‌متر اندازه‌گيرى گرديد:


طول جاده در طبيعت =   مقياس  ×   اندازه طول جاده روى نقشه
۷۰ کيلومتر = ۷،۰۰۰،۰۰۰ = ۱،۰۰۰،۰۰۰   ×   ۷ سانتى‌متر  


در اين‌صورت طول جاده حدود ۷۰ کيلومتر در طبيعت مى‌باشد۱ .


(۱) در مورد نقشه‌هاى جهان‌نما بايستى خاطرنشان نمود که ابعاد و وسعت نقشه‌هاى مذکور از منطقه استوا به‌سمت شمال يا جنوب داراى اشتباهى مى‌گردد که اين اشتباه در منطقه قطب شمال يا جنوب به حداکثر خود مى‌رسد زيرا:


در اين‌گونه نقشه‌ها ترسيم ابعاد کروى شکل زمين بر روى صفحه مسطح با اشکالاتى مواجه مى‌گردد زيرا نقشه‌ها مستطيلى‌شکل‌ هستند و هر ضلع آن خطى است در صورتى‌که اين خط در مورد نقشه‌هائى که بخواهند نقطه قطبى را نشان دهند بايستى به نقطه‌اى مبدل گردد. در اين‌صورت بايستى محل نقطه را از دو طرف به شکل کاذب بکشند تا نقطه به خطى تبديل گردد از اين‌رو نقاط نزديک به قطب براى هماهنگى با ضلع ديگر نقشه بايستى زياد کشيده شوند بنابراين داراى اشتباهات بيشترى نسبت به نقاط عرض پائين‌تر خواهد داشت مثلاً جزيره گرينلند در شمال قاره آمريکاى‌شمالى حدود ۲،۱۸۰،۰۰۰ کيلومتر مربع وسعت دارد ولى مساحت آمريکاى‌جنوبى حدود ۹ برابر (۱۹،۴۲۵،۰۰۰ کيلومتر مربع) از آن بزرگ‌تر است اما در روى بسيارى از نقشه‌هاى جهان‌نما وسعت اين جزيره به اندازه آمريکاى‌جنوبى ترسيم مى‌گردد و اين اشتباهى است که اجباراً پديد مى‌آيد، در برخى نقشه‌هاى معتبر راه‌هائى براى نشان دادن اين اشتباه ابداع نموده‌اند.

رنگ‌آميزى نقشه‌ها

مقياس، تقسيم‌بندى و رنگ‌آميزي، سه اصل کلى هستند که در تمام نقشه‌ها وجود دارند ولى تقسيم‌بندى ناهموارى (بعد سوم طبيعت) در روى نقشه‌ها با رنگ‌آميزى مشخص مى‌گردند، نوع رنگ‌آميزى‌ها قراردادى و داراى جنبه بين‌المللى است، رنگى که براى هر دسته از سطوح سه‌گانه ناهموارى‌هاى خشکى‌هاى زمين در نقشه‌هاى طبيعى به‌کار مى‌برند عبارت است از:


رنگ سبز مشخص‌کننده، جلگه‌ها

رنگ زرد مشخص‌کننده، فلات‌ها

رنگ قهوه‌اى مشخص‌کننده، ارتفاعات و کوه‌ها


در مورد رنگ‌آميزى نقشه‌هاى طبيعى لازم به‌ذکر است که چون در سطح زمين جلگه ناگهان به فلات و فلات ناگهان به کوهستان تبديل نمى‌شوند، بلکه در طول مسافتى زمين کم‌کم شيب گرفته و تغيير چهره مى‌دهد، تغيير چهره مذکور در رنگ‌آميزى نقشه‌ها هم مشاهده مى‌گردد بدين ترتيب که مثلاً رنگ سبز جلگه‌هاى پست همراه با مرتفع شدن زمين (از سطح دريا) به سبز متمايل به زرد و سرانجام به زرد که مشخص‌کننده فلات‌ها است تبديل مى‌گردد. رنگ زرد نسبت به ارتفاع از سطح دريا کم‌کم به قهوه‌اى متمايل گرديده که نشان‌دهنده ارتفاعات مى‌باشد و هر چه بر ميزان ارتفاعات افزوده گردد رنگ قهوه‌اى پررنگ‌تر گرديده تا سرانجام نقاط بسيار مرتفع و قله‌هاى کوهستان با رنگ سرخ و يا بنفش پررنگ نشان داده مى‌شوند. البته در زير هر نقشه‌اى کليدى براى شناسائى رنگ‌ها و رابطه آنها نسبت به ارتفاع از سطح دريا داده شده است که گه‌گاه تقسيم‌بندى کليد مذکور نسبت به وضع ناهموارى‌ها و مقياس نقشه کمى تغيير مى‌يابد ولى اصول کلى که متذکر گشت در همه نقشه‌ها مراعات مى‌گردد. در نقشه‌هاى منطقه‌اى بزرگ‌تر (مقياس کوچک‌تر) خطوط هم ارتفاع قلمرو ناهموارى‌ها را مشخص مى‌نمايد مثلاً در سطح چنين نقشه‌اى خطوط ممتدى مى‌بينيم که رقم اندازه ارتفاع از سطح دريا در طبيعت روى اين خطوط نوشته شده است. مسير خطوط مذکور در روى نقشه، مناطق هم‌ارتفاع و يکسان منطقه محدود در نقشه را نشان مى‌دهد.