با تصميم شانزده کشور در سال ۱۹۹۸ در زمينه ادغام برنامه‌‌هاى تحقيقات فضائى خود، اين مبحث از رقابت‌هاى ژئوپوليتيک و ژئواستراتژيک قدرت‌هاى بزرگ خارج شد و جنبه‌اى کاملاً علمى و غير سياسى پيدا کرد. به اين ترتيب، ۱. فضا و مسابقات فضانوردى و مطالعات استراتژيک فضائى از مباحث و کارکرد ژئوپوليتيک پست مدرن خارج شده است. در مقابل، بحث درباره محيط زيست و حفظ آن هر روز نقش گسترده‌ترى در روابط ميان قدرت‌هاى بزرگ‌تر و کوچک‌تر پيدا مى‌کند و جايگاه گسترده‌‌ترى را در مطالعات ژئوپوليتيک به خود اختصاص مى‌دهد. گذشته از اين، شکل‌گيرى نظام جهانى پست‌مدرن شرايطى را فراهم آورده است که منجر به بازگشت بحث درباره ”هارتلند“ به مباحث ژئوپوليتيک مى‌شود.

محيط زيست و ژئوپوليتيک پست مدرن

با تشکيل احزاب سبز در کشورهاى جهان در دهه‌هاى واپسين قرن بيستم و گسترش تلاش‌ها براى جلوگيرى از ادامه لطمه‌زدن به محيط زيست بشر در جهان کروي، محيط زيست و مسائل مربوط به آن، به‌عنوان مسائل مربوط به زندگى و سرنوشت بشر در دوران پست مدرن، وارد مباحث ژئوپوليتيک شد. دانشمندان از گسيختگى‌هاى فراخى در لايه اوزون بر فراز دو قطب شمال و جنوب زمين سخن گفته، اشاره کردند که اين وضع خطرناک ناشى از استفاده بى‌رويه انسان از امکانات محيطى همچون آب، خاک، جنگل و به‌ويژه توليد آلاينده‌هائى همچون دى‌اکسيد کربن در سراسر قرن بيستم بوده است.


لايه اوزون، لايه نازکى در بخش فوقانى اتمسفر (استراتوسفر - stratospher) زمين است که از تابش نور زيان‌بخش ماوراءِ بنفش خورشيد به زمين جلوگيرى مى‌کند. تابش نور ماوراءِ بنفش مستقيماً در سلامت بشر اثر دارد و گذشته از فزونى سرطان پوستى و مشکلات بينائى و لطمه زدن بر سيستم دفاعى بدن در برابر عفونت‌ها، حجم دى‌اکسيد کربن را در اتمسفر افزايش خواهد داد. افزايش دى‌اکسيد کربن در فضا سبب بالا رفتن دماى زمين مى‌‌شود که اثر دهشت‌انگيزى در محيط زيست بشر دارد. آلودن هوا به گازهاى سمي، آلودن آب‌هاى سطحى و زير زمينى به مواد شيميائى ناشى از گسترش صنايع، از ميان بردن فضاى سبز و از ميان بردن محيط زيست مربوط به انواع گوناگون جانوران به‌دليل از بين‌بردن جنگل‌ها، به‌ويژه جنگل‌هاى بارانى در مناطق استوائى زمين، استفاده از مواد شيميائى در امر کشاورزي، از جمله مواردى است که ”بحران محيط زيست“ را در دوران پست مدرن مطرح مى‌سازد.


باقيمانده‌هاى مواد شيميائى که براى آفت‌زدائى در امر کشاورزى به‌کار گرفته مى‌شود و جيوه که در بدن ماهى باقى مى‌ماند زندگى و سلامت روزمره بشر را تهديد مى‌کند. اثر بسيارى از مواد شيميائى در سلامت انسان و جانوران و گياهان هنوز به‌درستى روشن نيست. مواد شيميائى آزمايش شده که آثار سوءِ آن در سلامت انسان و محيط مسلم شده است همچنان مورد استفاده گسترده‌اى قرار دارد. برخى مطالعات جديدتر ثابت کرده است که شمارى از مواد شيميائى از استروژن ”estrogen - هورمون کنترل‌کننده رشد دستگاه توليد مثل در جنس ماده“ در انواع زيادى از جانوران تقليل کرده، تأثيرات دهشت‌انگيزى در مسأله توليدمثل مى‌گذارد. از سوى ديگر، گسترش استفاده از تکنولوژى هسته‌اى در مسابقات تسليحاتى و در توليد انرژي، تأثيرات دهشت‌انگيرى در محيط زيست نهاده است. مسأله جا دادن يا دفن فضولات اتمى و رخدادهائى چون نشت اورانيوم و به‌ويژه انفجار در نيروگاه‌هاى اتمى لطمات فراوانى به محيط زيست مى‌زند. نخستين اثر انفجار ۲۶ آوريل ۱۹۸۶ در نيروگاه چرنوبيل ”Chernoby“ در شوروى پيشين، انتقال ۱۳۵ هزار انسان از محل زيست و کار آنها بود، در حالى‌که سازمان بهداشت جهانى ”World Health Organization“ در گزارش سال ۱۹۹۵ خود گسترش انفجارآميز ميزان تيروئيد کودکان در روسيه، اوکراين و بيلوروس را مستقيماً ناشى از انفجار اتمى چرنوبيل قلمداد کرد. زمين‌هاى پهناورى در منطقه مرده اعلام شد و خاکستر اتمى ناشى از آن انفجار، بخش بزرگى از قاره اروپا و بخش باخترى قاره آسيا را پوشاند.


در اين ميان، اعلام شد که بروز شرايط محيطى جديد موازنه‌هاى موجود در دماى زمين را برهم زده است و بالا رفتن دماى زمين به ميزان ۴ تا ۵ درجه در دو دهه نخستين قرن بيست و يکم را سبب خواهد شد. بالا رفتن دماى زمين ذوب يخ‌هاى قطبى را سبب خواهد شد و اين وضع سطح درياهاى جهان را تا ميانه قرن بيست و يکم، تا پنجاه متر بالا خواهد برد. با بالا رفتن سطح آب درياها، بخش بزرگى از مناطق پرجمعيت جهان به زير آب خواهد رفت و توفان‌هاى بزرگ از يک‌سو و خشکسالى‌هاى ممتد از سوى ديگر، تأثيرات ناگوارى در محيط زيست بشر در جهان خواهد گذارد و بسيارى از جانوران را نابود خواهد کرد.