تصميم‌گيرى درخصوص اولويت استفاده از انواع وسايل حمل و نقل به مسافت، ظرفيت وسيله نقليه، نسبت ميان قدرت وسيله نقليه و وزن محموله‌ها نوع مواد و يا کالاى مورد حمل، خدمات مورد نياز و روش نرخ‌گذارى بستگى دارد.


هزينه‌هاى حمل و نقل و نحوهٔ ارتباط آن با مسافت، تحت‌تأثير هزينه‌هاى ثابت و متغير قرار دارند. هزينه‌هاى ثابت و يا پايانه‌اى خطوط آبى به‌دليل بالا بودن هزينه احداث بنادر و اسکله و همچنين هزينهٔ بارگيرى و تخليه و هزينه‌هاى بالاسرى در مقايسه با هزينه‌هاى ثابت راه‌آهن و يا باربرى جاده‌اى به مراتب بيشتر است (شکل تفاوت در هزينه‌هاى حمل و نقل با توجه به نوع وسيله نقليه مورد استفاده).



تفاوت در هزينه‌هاى حمل و نقل با توجه به نوع وسيله نقليه مورد استفاده


در خصوص هزينه‌هاى متغير، استفاده از خطوط آبى در مقايسه با بهره‌بردارى از شبکه جاده‌اي، به‌خصوص در مسافت‌هاى بسيار طولانى به صرفه است. تحليل رابطهٔ ميان هزينهٔ حمل و نقل و نوع وسيله نقليه، اولويت استفاده از کاميون را در مسافت‌هاى کوتاه، حداکثر تا ۳۰۰ مايل، راه‌آهن را در فواصل ۳۰۰ تا ۲۰۰۰ مايل و راه آبى را در مسافت‌هاى بسيار طولانى نشان مى‌دهد(1) ..


1 . M.H Yeastes An. Introduction to Quantitative Analysis in Economic Geography McGraw Hill 1968. P.118 G.j. Karaska and D.F BramHall eds Locational Analysis for manufacturing MIT press Cambridge. 1969.P.23.


هودر و لى معتقد هستند هزينهٔ حمل تن - کيلومتر توسط کشتى کمترين و خطوط لوله، راه‌آهن، کاميون، راه هوائى نيز به ترتيب در مراتب بعدى قرار دارند (Hodder & Lee 1974. p.126).


بويس هزينه جابه‌جائى توسط کشتى و راه‌آهن را به ترتيب ۱ و ۳ سنت به ‌ازاء هر مايل برآورد نموده است (Boyce 1974.p.27).


مطالعه موردى دربارهٔ مقايسه هزينه‌هاى جابه‌جائى بار به وسيله جاده و راه‌آهن در ايران نيز نشان مى‌دهد که هزينه ريالى حمل بار (تن - کيلومتر) توسط کاميون و راه‌آهن به ترتيب ۳۶/۶ و ۳۳/۹ است (مجموعه مقالات دومين سمينار بررسى مسائل حمل و نقل کشور-۱۳۷۳ - ص ۶۱۰).


مزيت استفاده از راه‌آهن در مسافت‌هاى ميانى به‌خصوص در ارتباط با محموله‌هاى سنگين و پرحجم به مراتب بارزتر است. به همين دليل نيز کل ”تن - مسير“ حمل شده توسط راه‌آهن در مقايسه با ديگر وسايل حمل و نقل بيشتر خواهد داشت. بدين ترتيب، عليرغم کاهش حجم محموله‌هاى جابه‌جا شده توسط خطوط آهن در آمريکا به‌ويژه بعد از جنگ جهانى دوم (از ۷۰ درصد به ۶۶ درصد) خطوط آهن در آمريکا ۹۰۰ ميليون تن - مايل را در مقايسه با ۶۰۰ ميليون تن - مايل توسط کاميون جابه‌جا کرده است (Wheeler & Muller. 1986. p.105).


گذشته از پارامتر وزن، قيمت محموله نيز در تعيين نوع وسيلهٔ نقليه دخالت دارد. معمولاً محموله‌هاى بالنسبه ارزان‌قيمت نظير سنگ آهن، زغال‌سنگ از راه آبى و يا با راه‌آهن جابه‌جا مى‌شوند. برعکس جابه‌جائى اقلام گران‌قيمت به‌خصوص در شرايط فسادپذير بودن، از طريق راه هوائى و يا کاميون‌هاى مجهز به سردخانه امکان‌پذير است. الاستيستيه و يا حساسيت قيمت محموله‌ها نسبت به بعد مسافت با توجه به نوع وسيله نقليه، همراه با مقدار کالاى حمل‌شده به‌عنوان عوامل مؤثر در تعيين نوع وسيله حمل و نقل معرفى شده‌اند (Hodder & Lee. 1974. p.151).


Qm / Qr = f (Pm / P r)


Qm مقدار کالاى مورد حمل به‌وسيله کاميون


Qr مقدار کالاى مورد حمل به‌وسيله خط آهن


Pm قيمت حمل هر واحد از محموله به شرط استفاده از حمل و نقل جاده‌اي


Pr قيمت حمل هر واحد از محموله از محموله به شرط جابه‌جائى به‌وسيلهٔ راه‌آهن


ويلر و مولر متوسط درآمد ناشى از حمل محموله‌ها را در آمريکا به ‌ازاء هر تن - تمايل براى راه‌آهن و کاميون به ترتيب ۳ و ۱۴ سنت اعلام کرده‌اند (Wheeler & Muller. 1986. p.105). اين در حالى است که عليرغم، آنکه حمل و نقل هوائى تنها حدود يک درصد از حمل محموله‌ها را به خود اختصاص مى‌دهد، به‌دليل جابه‌جائى اقلام گرانقيمت، متوسط درآمد به‌ ازاء هر تن - مايل به ۵ سنت افزايش مى‌يابد.


از ديگر پارامترهاى تعيين‌کننده نوع وسيله حمل و نقل، استفاده از نسبت ميان قدرت وسيله حمل‌کننده و ظرفيت حمل و يا تناژ محموله‌ها است. بويس اين نسبت را براى حمل و نقل به‌وسيلهٔ راه‌آهن کمى بيش از ۱۰۰ و براى حمل به‌وسيلهٔ کاميون ۴ درنظر گرفته است (Boyce 1974. p.28).


توجه به اين نسبت‌ها نيز خود مؤيد تأکيد هرچه بيشتر بر استفاده از راه‌آهن جهت جابه‌جائى محموله‌هاى پروزن و حجيم به‌خصوص در مسافت متوسط است.


ميزان سرمايه‌گذارى‌هاى تخصيص يافته به هر يک از انواع روش‌هاى جابه‌جائى نيز به منزلهٔ يکى ديگر از عوامل تعيين‌کنندهٔ نوع وسيله حمل تلقى مى‌شود. مثلاً در سال ۱۹۸۳، بيش از سه‌چهارم کل سرمايه‌گذارى‌هاى حمل و نقل در آمريکا به بهره‌بردارى از کاميون اختصاص يافت. در نقطه مقابل، کم‌ترين سهم سرمايه‌گذارى (حداکثر ۱۱ درصد) به راه‌آهن واگذار شد (Wheeler & Muller. 1986. p.117)


برخى از محموله‌ها در فرآيند جابه‌جائى به خدمات ويژهٔ حمل نيازمند هستند. بدين ترتيب که سرعت حمل، زمان‌بندي، حمل توأم با احتياط (Special care delivery) و قابليت اعتماد در مواردى استفاده از وسيله حمل و نقل خاصى را اقتضا مى‌کند.


هزينه‌هاى توزيع فيزيکى (Physical Distribution costs) هزينه‌هاى مرتبط با کارکرد شبکه حمل و نقل، هزينه‌هاى انبارداري، بسته‌بندي، کنترل موجودى در تعيين نوع وسيله نقليه مؤثر هستند. استفاده از وسيله نقليه با کيفيت بالا و برتر، تأمين مواد اوليه روزانه را ضمانت مى‌کند. اين امر نيز به نوبه خود در حذف هزينه‌هاى مربوط به کنترل موجودى کالا و يا هزينه‌هاى انباردارى مؤثر است. به همين ترتيب استفاده از روش بسته‌بندى مرغوب‌تر و با کيفيت بهتر نيز در کاهش هزينهٔ بيمه مؤثر بوده در نتيجه استفاده از وسيلهٔ حمل ارزان‌تر را ممکن مى‌سازد.