گذشته از ساختار فضائى شبکهٔ حمل و نقل هزينه‌هاى جابه‌جائى به بعد مسافت، نوع وسيلهٔ نقليه، امکان دسترسى به بار برگشت (Back load Possibilities) استفاده از ظرفيت کامل وسيله نقليه (Full load capacities)، سيستم نرخ‌گذارى حمل و نقل (Transport Rate) و طبيعت محموله‌ها بستگى دارد(1). ميزان بهره‌بردارى از وسايل حمل و نقل در مسير، نسبت سفرهاى فاقد بار برگشت، محدوديت تردد بار در آزادراه‌ها، طول مسير حرکت، درجه تمرکز ما در شهرها و بنادر، و نوع تجهيزات موردنياز جهت جابه‌جائى کالا و مواد، از جمله عوامل مؤثر در تعيين هزينه حمل و نقل به ‌حساب مى‌آيد.


استال و بوشانان با توجه به نوع پوشش، پستى و بلندي، ميزان کشش ترافيکى وضعيت تقاضاى بار برگشت، هزينه‌هاى ثابت و هزينه‌هاى متغير رابطهٔ زير را معرفى کرده‌اند(2):


1 . Joel.Dean Competitive pricing in rail fraght rates In Martin T.Farris and paul T. Mcelininey eds. modern Transportation Houghton Mifflen 1973. PP.333-45


2 . R.C Estall R.O Buchanan Industrial Activity and Economic Geography Hutchingon 1983. P.43


yi j   =      3
[ ∑
  n=1
R N r n(i j)   +     3
 ∑
   n=1
A N a n(i j)    +


  3
 n=1
B N b n (i j)   +  2
 n=1
T N t n(i j)  +  DN j ][ a n +  b n x (i j) ]


y نرخ تن مسير به ريال بين i، j


R ضرايب انواع راه


r i j نسبت هريک از انواع جاده‌هاى موجود در مسير ij به طول مسير (کيلومتر)


A ضرايب انواع پوشش جاده‌ها


a i j نسبت هريک از انواع پوشش‌هاى جاده‌هاى موجود در مسير به طول مسير (کيلومتر)


B ضرايب انواع پستى و بلندى جاده


b i j نسبت هريک از انواع پستى و بلندى در مسير به طول مسير (کيلومتر)


Dj ضرايب وضعيت تقاضاى باربرى در مقصد مسير


T ضرايب انواع ترافيک


t i j نسبت هريک از انواع ترافيک در مسير به طول مسير (کيلومتر)


an هزينه‌هاى ثابت انواع کاميون (ريال)


bn هزينه‌هاى متغير انواع کاميون (ريال)


x ij فاصله بين نقطه i و j (کيلومتر)


منظور از هزينه‌هاى پايانه‌اى و يا هزينه‌هاى ثابت، هزينه‌هاى مربوط به احداث ترمينال‌ها، ترخيص محموله‌ها (Unloading)، بارگيرى (Loading) و هزينه‌هاى بالاسرى است. تعيين اين نوع هزينه هيچ‌گونه ارتباطى با ميزان مسافت ندارد. به‌علاوه در بين وسايل حمل و نقل، خطوط آبى به‌دليل ضرورت ايجاد بندر و اسکله داراى بالاترين رقم است. برعکس هزينه‌هاى متغير تحت تأثير عامل مسافت قرار دارند. در حقيقت مسافت به منزلهٔ مهمترين عامل جغرافيائى با مسافت زمانى (Time distance)، مسافت اقتصادى (Economic distance) مسافت سياسى (Political distance) و هزينه حمل و نقل قابل ارزيابى است (Hodder & lee 1974. p.125).


از سوى ديگر گرچه هزينه‌هاى حمل و نقل از هزينه‌هاى ثابت و متغير و مسافت پيروى مى‌کنند ولى به ندرت رابطهٔ خطى ميان مسافت و هزينهٔ حمل و نقل صادق است.


x = a + by


x = هزينه حمل و نقل


a = هزينه ثابت


b = هزينه متغير


y = بعد مسافت


به‌عبارت ديگر نيمرخ هزينه - مسافت با شيب کند شروع مى‌شود و سپس با افزايش مسافت شيب آن تعديل مى‌گردد و حتى در وضعيت و ثابتى قارر مى‌گيرد (شکل رابطه هزينه حمل و نقل و بعد مسافت)


رابطه هزينه حمل و نقل و بعد مسافت
رابطه هزينه حمل و نقل و بعد مسافت

شيب منحنى حمل و نقل تا حدود ۵۰۰ مايل بسيار تند است و سپس بعد از آن به‌ ازاء افزايش يک‌صد مايل مقدار بسيار اندکى به هزينه‌هاى حمل و نقل اضافه مى‌‌شود (Smith 1981.p.76). وجود چنين وضعيتى حکايت از تحقق اصل افزايش با روند کاهنده (Increase with decreasing rate - Tapering -off) در تحليل منحنى هزينهٔ حمل و نقل دارد. مثلاً چنانچه نرخ حمل محموله‌اى يک‌دلار به ‌ازاء ۱۰۰ مايل باشد، نرخ حمل همان محموله در مسافت ۲۰۰ مايلى کمتر از ۲ دلار خواهد بود. با افزايش بعد مسافت، ميزان افت در هزينهٔ حمل و نقل بيشتر خواهد بود. دليل اين امر را بايد در هزينه‌هاى پايانه‌اى و يا هزينه‌هاى ثابت و تحليل نهائى الگوى هزينه جستجو کرد. بدين معنا که با افزايش مسافت. هزينه‌هاى ثابت به‌ ازاء مسافت بيشترى سرشکن مى‌شود و هزينه تن - کيلومتر کاهش مى‌يابد. بدين صورت که جابه‌جائى در مسافت‌هاى کوتاه تقريباً پرهزينه از جابه‌جائى در مسافت‌هاى بلند است.


دومين عامل مؤثر در توجيه روند تحليلى هزينهٔ حمل و نقل، حاکميت اصل پلکانى بودن (Step - wise principle) در مکانيزم افزايش هزينهٔ حمل و نقل است (شکل افزايش پلکانى هزينه حمل و نقل).


افزايش پلکانى هزينه حمل و نقل
افزايش پلکانى هزينه حمل و نقل

بدين معنا که هزينهٔ حمل و نقل تابع افزايش مستمر و خطى مسافت نيست. بلکه براساس هريک از پلکان‌ها و يا مناطق محاسبه مى‌شود. بدين ترتيب، نرخ جابه‌جائى کالا و محموله‌ها در داخل يک منطقه، فارغ از آنکه در کجاى اين منطقه و يا پلکان جابه‌جائى صورت پذيرد، محاسبه مى‌گردد.


سومين اصل دربارهٔ لحاظ ننمودن رابطه خطى ميان مسافت و هزينه حمل و نقل توجه به گروه‌بندى نقاط است. در اين اصل گروه‌بندى مجموعه‌اى از نقاط (Grouping principle) به عوض در نظر گرفتن هزينهٔ حمل و نقل يکايک نقاط مطرح است. بدين منظور يک شهر عمده و يا يک مرکز ارتباطى مهم به‌عنوان نقطه مبنا (Basing point) همراه با تعدادى نقاط کنترل در نظر گرفته مى‌شود.