انقلاب صنعتى عليرغم بهبود کيفيت زندگى انسان‌ها، با گسترش شتاب‌زده خود اثرات نامطلوبى در محيط زيست گذاشته است. رودخانه‌هاى مرده و مملو از مواد شيميائى در مراکز انقلاب صنعتى (شمال و غرب انگليس و رور) ميراث برجاى مانده صنايع قرن نوزدهم است صنايع با بهره‌گيرى بى‌حد از سوخت‌هاى فسيلي، کانى‌ها، و ديگر منابع طبيعى در راستاى افزايش توليدات صنعتى و عدم توجه به منابع طبيعى تجديدناشدنى (Nonrenewable Resources)، موجب گسيختگى شالودهٔ عده‌اى از اکوسيستم‌ها و ايجاد روابط ناهماهنگ ميان انسان و طبيعت شده‌اند. از سوى ديگر سرعت در توليد محصولات و مواد ساخته شده علاوه بر اسراف در مصرف منابع طبيعي، موجب انتشار ضايعات و پس‌مانده‌هائى در طبيعت و در نتيجه انواع آلودگى‌ها گرديده است. احداث واحدهاى صنعتي، گذشته از اثرات فزايندگى ناشى از گردش درآمد در سيستم اقتصادى و در سطح ناحيه، در مقياس محلى نيز تبعات منفى دارند. زيرا، صنعت، گرچه از محيط طبيعى به منزلهٔ ماده اوليه بهره مى‌جويد، ولى همزمان با آن از همين بستر به‌منظور تخليه ضايعات و پس‌آب‌هاى خود نيز استفاده مى‌کند.


مسلماً رشد اقتصادى يک کشور بدون صنعتى شدن ميسر نمى‌شود. اما اگر همزمان با فرآيند صنعتى شدن به ظرفيت‌هاى محيط زيست نيز توجه لازم مبذول نگردد نه تنها رشد اقتصادى مطلوب حاصل نخواهد شد، بلکه نابسامانى‌هاى زيادى نيز به همراه خواهد داشت.


در فرآيند صنعتى شدن بايد اثر توسعهٔ صنعتى بر منابع به‌ويژه منابع غيرقابل تجديد و پيامدهاى زيان‌بار زيست‌محيطى و حتى عواقب اجتماعى و سياسى ناشى از صنعت مورد توجه قرار گيرد.


بديهى است که اين‌گونه مشکلات ناشى از خود فن‌آورى نيستند. بلکه عدم توجه انسان به نتايج جانبى و نامطلوب و به‌عبارت ديگر کاربرد نادرست آن و استفاده از فن‌آورى بدون کنترل باعث بروز آلودگى‌هاى گوناگون شده است.


فاضلاب‌هائى که به رودخانه‌ها سرازير مى‌شوند، آلودگى‌هاى صوتى ناشى از کاربرد ماشين‌آلات فرسودده، عوارض مربوط به تشعشات راديواکتيو و راکتورهاى قديمى و اثرات گلخانه‌اى (Green house. effects) به‌دليل افزايش گرماى زمين، تخريب لايه ازن، از بين بردن جنگل‌هاى بارانى استوائي، تخليه ضايعات اتمى و اثر باران‌هاى اسيدى بر روى درياچه‌ها و پوشش گياهى و سلامتى انسان‌ها از مهمترين ابعاد تخريب‌هاى زيست‌محيطى تلقى مى‌شوند.

ابعاد گوناگون آلودگى‌هاى ناشى از صنعت

صنعت با احداث کارخانه‌هاى متعدد، احتراق بيشتر سوخت‌هاى فسيلي، ايجاد نيروگاه‌ها و تعدد خودروها، مواد و گازهاى سمى زيادى را ايجاد کرده است. صنايع بزرگ به‌خصوص صنايع شيميائى به‌دليل حجم عظيم برون‌دادهاى آن استفاده از مواد نيمه ساخته در فرآيند توليد و ايجاد ضايعات و پس‌مانده‌هاى نامطلوب و در مواردى سمي، سهم مهمى در ايجاد آلودگى‌هاى زيست محيطى به‌ويژه در مقياس محلى بر عهده دارند. حجم پس‌مانده‌هاى صنعتى در ۲۴ کشور عمده صنعتى جهان در سال ۱۹۹۰ به ۹ ميليون تن رسيده است که از اين رقم ۵/۱ ميليون تن آن به‌طور خالص ضايعات صنعتى بوده است(1). در رودخانه راين سالانه ۱۰ ميليون متر مکعب لاى و ضايعات سمى بسيار آلوده فن مى‌شود(2).


1. John Hunt "The Grip tightens financial times March 13. 1991. p.VI
2. Vande Krot financial times March 13. 1991. p.II


ايجاد سولفورهاى ناشى از سوخت نيروگاه‌ها و خودروها، گذشته از به‌وجود آوردن هاله‌ائى از مه و دود برفراز شهرهاى صنعتى جهان، پس از انجام واکنش‌هاى شيميائى باران‌هاى اسيدى را نيز موجب مى‌شوند. شيکاگو تعداد روزهاى پردود را ۳۳۰ روز و اسپرينگ فيلد ۱۵۲ روز گزارش کرده‌اند(3). باران‌هاى اسيدى در مناطق مرطوب جهان منشاء سولفور دارند و پس از ترکيب با اکسيژن هوا، دى‌اکسيد سولفور توليد مى‌کنند سپس در اثر واکنش شيميائى با آب به اسيد سولفوريک تبديل مى‌شوند. در حالى‌که باران‌هاى اسيدى در مناطق خشک جهان از نوع اسيدنيتريک هستند و به‌دليل گاز قهوه‌اى رنگ دى‌اکسيد ازت و واکنش شيميائى با بخار آب به‌وجود آمده‌اند(4).


3. S.A. Chongnon Atmospheric Alteration from manmade changes University of Victoria 1973. pp.134-84
4. John Short An Introduction to Urban Geography Routledge and Kegan Paul. 1993. p.250.


درکس (Drax) بزرگترين نيروگاه الکتريکى در انگليس سالانه با ايجاد ۲۶۰ هزار تن سولفور دى‌اکسيد، حجم زيادى از باران‌هاى اسيدى را توليد مى‌کند(5). سالانه ۲/۳ تن اسيد ناشى از فعاليت‌هاى صنعتى شمال شرق آمريکا، موجب آلودگى محيط زيست کانادا و درياچه‌هاى آن مى‌شود(6).


5. Lynton Mclain "controversy over who pays" financial times March 16. 1990. p.VI 6. John Hunt financial April 21. 1989. p.II


انهدام اکوسيستم آبى ۱۴۰ درياچه کانادائى و ۱۵ درياچه واقع در مينه سوتاى آمريکا از ديگر شواهد اين امر است(7).


7. Dere K. Elsom Atmospheric pollution Black well 1993. p.80


باران‌هاى اسيدى معمولاً اکوسيستم آبى و جنگلى محيط زيست را تهديد مى‌کنند. در سال ۱۹۰۰، از هفت رودخانه نروژ ۳۰ هزار کيلوگرم ماهى سالمون صيد مى‌شده است. اين در حالى است که در سال ۱۹۷۰ به‌دليل افزايش اسيديته آب، هيچ‌گونه شواهدى دال بر وجود اين آبزيان در رودخانه‌هاى فوق مشاهده نشده بود(8).


8. G.Einbenber A.Bakalian T.Wall P. Hoagland and K.S.Kanlet the Case for Immediate controls on acid rain materials and society 1982. b. pp.251-82.


جنگل‌هاى بارانى استوائيى سالانه به ميزان ۳/۱۱ ميليون هکتار تخريب مى‌شوند و اروپاى شرقى به‌خصوص جمهورى چک مسئول تخريب يک ميليون درخت در ۲۷ درصد از جنگل‌هاى آن بوده است (Hunt. 1989. p.II).


همچنين احتراق ناقص سوخت‌هاى فسيلى ناشى از فرآيندهاى صنعتي، تعدد خودروها، نيروگاه‌ها و وسايل خانگي، منجر به رهاسازى گاز سمى مونواکسيد کربن مى‌شود. مقدار دى‌اکسيدکربن برحسب وزن کربن ناشى از سوخت‌هاى فسيلى در سال ۱۹۹۰ به 4GTC۶ رسيده است (Elsom. 1992. P.148).


مصرف زياد کلروفولورئورکربن و جذب شديد گرماى خورشيد توسط آن گذشته از افزايش اثرات گلخانه‌اى در تخريب لايه ازن هم مؤثر بوده است. علاوه بر آن ازدياد مواد آلوده‌کننده‌اى نظير، اکسيد نيتروژن، کلرين و بروميد، تحت تأثير کاتاليزورهاى منجر به از بين بردن لايه تقريباً متمرکز ازن در استراتوسفر بيش از نرخ جايگزينى آن مى‌گردد. تخريب لايهٔ ازن، ميزان اشعه ماوراء بنفش ارسالى به سطح زمين را شدت مى‌بخشد. افزايش اشعهٔ ماوراء بنفش به‌دليل تخريب لايه ازن ناشى از گازهاى آلوده ابتلا به سرطان پوست را در انسان‌ها تشديد مى‌کند. پنج درصد کاهش در ازن منجر به افزايش دريافت اشعه ماوراء بنفش به ميزان ۵/۷ الى ۱۵ درصد مى‌گردد و به تبع آن ابتلا به سرطان پوست ۱۰ برابر شدت مى‌يابد(9). علت اصلى بروز آسم، برونشيت، درد قفسه سينه، چشم درد و پاره‌اى از سردردها، تجمع دى‌اکسيد ازت است. همچنين وجود ذارت دى‌اکسيد سولفور نيز عامل اصلى برونشيت‌هاى مزمن معرفى شده است(10). ازدياد مونوکسيد کربن به‌ويژه براى بيماران قلبى خطرناک است زيرا اين ماده از طريق مجارى تنفسى جذب مى‌شود و بدين ترتيب عمل اکسيژن‌دهى بافت‌ها را مختل مى‌کند. اين گاز همچنين در ايجاد انواع سردرد، کما، غش و امراض ريوى نيز مؤثر است (Elsom. 1992. P.27).


9 . R.J.Eaglemann focus on the ozone layer Environ conservation 1981. 8. pp.147-9.
10 . F.E.Speizer Health effects of indoor nitrogen dioxide exposure Ann Arbor science 1981. pp.343


همبستگى شديد ميان آلودگى ناشى از دود و ميزان مرگ و مير از ديگر تبعات خطرناک صنعت است(11). در سال ۱۹۵۲ چهار هزار نفر در اثر تنفس هواى آلوده در لندن جان باختند (Elsom. 1992. P.25).


11. S.Mazumdar H.Schimmel and Higgins Relation of daily mortality to air pollution Environ Heaalth 1982.37.pp. 213-20.


با توجه به اثرات سوء آلودگى‌هاى صنعتى بر روى محيط زيست، لزوم اعمال ترفندهائى از نوع افزايش کارآئى استفاده از انرژي، تکيه بر منابع انرژى تجديد شونده، ايجاد تغيير در فرآيند توليد و ارائه سوبسيد به‌منظور دستيابى به فن‌آورى مبارزه با آلودگى‌هاى صنعتى ضرورى به‌نظر مى‌رسد.