يکى از اقلام مهم درآمدهاى مالياتى کشورها، ماليات بر واردات است، دلايلى که اخذ ماليات بر واردات را به‌عنوان مهم‌ترين درآمدهاى مالياتى کشورها محسوب مى‌نمايند عبارت‌اند از:


ـ حمايت از محصولات داخلى کشورها

ـ جلوگيرى از ورود کالاهاى غيرضرورى و تجملى

ـ کسب درآمد براى دولت

ـ مسائل ادارى و اجرائى


صاحب‌نظران معتقد هستند که کشورهائى که از طريق اعمال سياست‌هاى جايگزينى واردات به مرحله صنعتى شدن رسيده‌اند. غالباً ماليات بر واردات را به‌عنوان تشويق محصولات داخلى به‌کار گرفته‌اند، و وضع حقوق گمرکى سنگين بر کالاهاى تجملى و غيرضرورى در حقيقت به اجراء عدالت و اصل توان پرداخت ماليات‌دهندگان توجه به‌سزائى داشت و از طرفي، به‌عنوان کسب درآمد براى دولت محسوب مى‌گردد و مقبوليت اين نوع از ماليات، سهولت اجراء آن نسبت به ساير اقلام مالياتى مى‌باشد.


(۱) . (کردبچه، محمد، بررسى درآمدهاى مالياتى در ايران، مجله برنامه و بودجه، شماره ۶، سال اول، مهرماه ۱۳۷۵، صفحه ۵۲ ـ ۵۳)

انواع ماليات بر واردات در ايران

ماليات بر واردات در ايران، يکى از قديمى‌ترين و متداولترين اقسام ماليات است درآمد حاصل از ماليات بر واردات در بودجه عمومى فعلى دولت شامل حقوق گمرکي، سود بازرگاني، عوارض اتومبيل‌هاى وارداتي، حق‌الثبت سفارش کالا و عوايد جايگزين دروازه‌اى است.


براساس قانون امور گمرکى مصوب ۳۰/۳/۱۳۵۰، ميزان حقوق گمرکى به‌موجب جداول تعرفه گمرکى مشخص شده در قانون مزبور تعيين و دريافت مى‌گردد، ليکن تعرفه‌هاى سود بازرگانى همه‌ساله همراه مقررات صادرات و واردات مورد تجديدنظر و اصلاحات لازم قرار مى‌گيرد.


عوارض اتومبيل‌هاى وارداتي، در تبصره ۶۲ قانون بودجه سال ۱۳۶۴ از ده درصد نرخ قانون متمم بودجه سال ۱۳۶۴ به ۲۰ درصد افزاش يافت و در ماده ۶ قانون وصول ماليات مقطوع از بعضى از کالاها و خدمات به ۳۰ درصد افزايش يافت که ملاک عمل اخذ اين درآمد است.


درآمد حق‌الثبت سفارش کالا از سال ۱۳۴۶ به‌موجب تبصره ۱۶ قانون متمم بودجه سال مزبور به ميزان ۲ درصد افزايش يافت، که تعرفه جديد نيز براساس ماده ۵ قانون وصول ماليات مقطوع از بعضى از کالاها و خدمات مصوب ۲۶/۳/۱۳۶۶ مجلس شوراى اسلامى به ۵ درصد و به‌موجب تبصره ۴۶ قانون بودجه سال ۱۳۶۸ به ۵ درصد براى کالاهاى اساسى و ۱۵ درصد براى کالاهاى ديگر تغيير يافت. از سال ۱۳۷۱، به‌موجب تبصره ۱۴ قانون بودجه، تعرفه مزبور به مأخذ ۵ ريال به‌ازاء هر دلار براى کالاهاى اساسى و ۲۰ ريال به‌ازاء هر دلار براى کالاهاى ديگر دريافت مى‌گردد.


دريافت عوايد جايگزين دروازه‌اى نيز به استناد بند الف ماده ۲ قانون لغو عوارض دروازه‌اى است که به‌موجب آن براساس حقوق گمرکى و سود بازرگانى تمام واردات کشور که به‌وسيله گمرک وصول مى‌شود، صدى شش اضافه مى‌گردد که شش درصد آن به‌موجب تبصره ۴۰ قانون بودجه سال ۱۳۴۴ ضمن رديف خاصى در بودجه منظور مى‌گردد.


با توجه به کاهش درآمدهاى ارزى و واردات کشور، سهم ماليات بر واردات به‌تدريج کاهش يافته است، به‌نحوى که در سال ۱۳۶۷ به کمترين سطح خود، يعنى ۱۴۸ درصد رسيده است. طى دوره ۷۲ ـ ۱۳۶۸، روند مزبور دوباره افزايش يافته است. به‌طورى که عملکرد آن در سال ۱۳۷۲ حاکى از سهم حدود ۲۸ درصدى اين ماليات است. سهم مزبور در سال ۱۳۷۴، به حدود ۱۷۱ درصد کاهش يافته است.


از ميان انواع ماليات بر واردات، سود بازرگانى با حدود ۶۳ درصد بالاترين سهم را داشت که پس از آن به ترتيب حق‌الثبت سفارش کالا (۲۲ درصد) و عوارض اتومبيل‌هاى وارداتى (۵ درصد) بوده است.


جدول زیر به تفکيک انواع ماليات بر واردات در ايران را طى سال‌هاى ۷۵ ـ ۱۳۵۷ نشان مى‌دهد.

جدول انواع ماليات بر واردات در ايران ارقام به ميليون ريال

سال ماليات بر حقوق گمرکى ماليات بر سود بازرگانى حقوق و سود دستگاه‌هاى اجرائى عوايد جايگزين دروازه‌اى %۳۰ ارزش اتومبيل وارداتى حق‌الثبت سفارش کالا ماليات خودرو وارداتي جمع
۵۷ ۶۷،۱۵۱ ۳۶،۲۸۹ ۳۶،۳۴۶ ــ ۳۹۶۴ ــ ــ ۱۴۳،۷۵۰
۵۸ ۶۲،۴۴۸ ۳۳،۳۱۰ ۶۰۰ ۳۲۴ ۱۵۲۸ ۲۷۳۳ ــ ۱۰۰،۹۴۲
۵۹ ۹۹،۹۶۲ ۵۲،۱۳۴ ۳۹۴ ۷۹۶ ۹۱۰ ۷۱۰۱ ــ ۱۶۱،۲۹۷
۶۰ ۱۰۱،۱۶۳ ۵۴،۴۸۴ ۷،۳۷۶ ۴۰۰ ۴۸۴ ۵۸۳۵ ــ ۱۶۹،۷۴۲
۶۱ ۷۴،۵۴۵ ۸۰،۶۷۲ ۳۳،۴۵۴ ۷۳۰ ۹۵۳ ۲۷،۱۷۹ ــ ۲۱۷،۵۳۳
۶۲ ۱۲۵،۹۴۰ ۱۴۲،۵۰۳ ۲۰،۷۵۷ ۱۳۴۲ ۵۳۰۰ ۵۰،۴۳۲ ــ ۳۴۶،۲۷۴
۶۳ ۱۳۹،۰۵۳ ۱۳۶،۵۲۲ ۳۱،۷۷۰ ۲۶۱۲ ۵۵۶۲ ۳۰،۱۹۶ ــ ۳۴۵،۷۱۷
۶۴ ۱۰۹،۰۵۴ ۱۱۵،۲۶۸ ۱۲،۱۷۸ ۲۹۴۱ ۷۳۸۳ ۲۶،۹۵۸ ــ ۲۷۳،۷۸۲
۶۵ ۷۵،۹۹۲ ۱۱۸،۹۶۲ ۳۹۵۵ ۱۷۷۷ ۳۷۱۲ ۲۰،۳۶۹ ـــ ۲۲۴،۷۷۲
۶۶ ۶۶،۱۴۰ ۸۶،۷۵۵ ۱۲۴۴ ۴۸۴ ۱۸۹۳ ۴۴،۶۸۷ ــ ۲۰۱،۲۰۳
۶۷ ۴۹،۷۷۸ ۵۷،۳۷۸ ۱۷۳۱ ۳۹۶ ۱۰۵۶ ۳۵،۴۱۶ ــ ۱۴۵،۷۵۵
۶۸ ۷۰،۲۹۴ ۹۰،۶۲۹ ۲۵۰۱ ۵۹۹ ۱۴۰۵ ۱۸۴،۲۷۴ ــ ۳۴۹،۷۰۲
۶۹ ۱۱۴،۸۴۶ ۱۶۱،۴۱۹ ۲۸۳۹ ۹۱۷ ۷۵۲۶ ۲۱۴،۸۰۷ ــ ۵۰۲،۳۶۴
۷۰ ۱۸۰،۳۴۷ ۳۸۸،۷۴۴ ۲۶۳۸ ۲۰۶۱ ۷۱،۶۷۳ ۳۰۶،۲۳۴ ــ ۹۵۱،۷۱۰
۷۱ ۲۱۳،۰۱۶ ۴۸۹،۱۲۵ ۸۰۹۲ ۴۱۳۸ ۱۲۱،۲۳۳ ۴۰۹،۷۳۹ ــ ۱،۲۴۵،۳۵۳
۷۲ ۲۳۷،۰۷۳ ۴۱۶،۹۰۴ ۶۲۶۷ ۵۵۳۸ ۲۰۴،۹۱۶ ۲۵۲،۷۲۹ ــ ۱،۱۲۳،۴۲۷
۷۳ ۱۴۱،۴۹۹ ۵۸۹،۵۳۶ ــ ــ ۱۴۵،۵۸۷ ۳۹۱،۲۷۱ ۱۶،۳۵۲ ۱،۲۸۴،۲۴۵
۷۴ ۲۶۶۶ ۷۸۹،۷۵۶ ــ ــ ۴۳،۷۴۵ ۴۰۴،۷۷۷ ۸۹۴۱ ۱،۲۴۹،۸۸۵
۷۵ ــ ۲۲۱،۰۰۰ ۱۶،۰۰۰ ــ ۱۵۰،۰۰۰ ۱،۲۴۴،۰۰۰ ۲۰،۰۰۰ ۳،۶۴۰،۰۰۰


مأخذ: قوانين بودجه کل کشور (۷۴ ـ ۱۳۵۷) و لايحه بودجه سال ۱۳۷۵.