نرخ تناسبى

به نرخى اطلاق مى‌شود که بدون توجه به تغييرات مبناى ماليات هميشه ثابت است. اين نرخ، به يک نسبت مساوى به مقادير متغير مبناى ماليات تعلق مى‌گيرد.

نرخ تنازلى

در اين نرخ، هر چه مبناى ماليات وسيع‌تر مى‌شود، از نرخ ماليات کاسته مى‌شود. برخى از ماليات‌هاى بر مصرف، مثال خوبى در اين مورد هستند.

نرخ تصاعدى

به نرخى اطلاق مى‌گردد که برعکس نرخ تناسبي، با افزايش ماليات مقدار آن افزايش يابد و در حقيقت به هر قسمتى از مبنا يک نرخ مشخص ماليات تعلق مى‌گيرد، افزايش نرخ ماليات لزوماً متناسب با افزايش مأخذ ماليات نيست.

انواع نرخ تصاعدی

نرخ تصاعدى کلى

در اين نرخ، مبناى ماليات به چند طبقه (از پائين به بالا) تقسيم شده و هر طبقه مشمول نرخ مشخصى است که با نرخ قبلى تفاوت دارد، ولى در حال افزايش است. در اين نرخ به محض اينکه درآمد شخص از يک طبقه تجاوز نموده و جزء طبقه بعدى قرار گرفت. نرخ مشخص براى آن طبقه نسبت به کليه درآمد مشخص و نه مازاد آن، احتساب مى‌گردد. مثلاً اگر درآمد مبناى ماليات باشد:


درآمدهاى تا ۱۰۰،۰۰۰ ريال مشمول نرخ ۱۰ درصد
درآمدهاى تا ۲۰۰،۰۰۰ ريال  مشمول نرخ ۱۵ درصد
درآمدهاى تا ۳۰۰،۰۰۰ ريال  مشمول نرخ ۲۰ درصد
درآمدهاى تا ۴۰۰،۰۰۰ ريال  مشمول نرخ ۲۵ درصد مى‌گردند


در مثال فوق کسى‌که درآمد آن ۱۰۰،۰۰۰ ريال است، ۱۰،۰۰۰ ريال خواهد پرداخت و به ‌محض اينکه درآمد آن يک ريال افزايش پيدا کرد مثلاً ۱۰۰،۲۰۰ ريال شد مشمول پرداخت نرخ ماليات طبقه دوم با نرخ ۱۵ درصد خواهد شد و بايد ۵۰۳۰ ريال ماليات اضافى پرداخت نمايد. يعنى کل ماليات پرداختى وى ۱۵،۰۳۰ ريال خواهد بود.


از اين نرخ کمتر در حال حاضر استفاده مى‌شود، چرا که با اصل عدالت مالياتى مغايرت دارد. در ايران، آب، برق و تلفن مشمول پرداخت ماليات از اين نوع نرخ است.

نرخ تصاعدى طبقه‌اى

نرخى است که براى هريک از طبقات نسبت به مازاد طبقه قبل، نرخ طبقه موردنظر اعمال مى‌شود. به‌عنوان مثال داريم:


درآمدهاى تا ۱۰۰،۰۰۰ ريال مشمول نرخ ۱۰ درصد
درآمدهاى تا ۲۰۰،۰۰۰ ريال نسبت به مازاد ۱۰۰،۰۰۰ مشمول نرخ ۱۵ درصد
درآمدهاى تا ۳۰۰،۰۰۰ ريال نسبت به مازاد ۲۰۰،۰۰۰ مشمول نرخ ۲۰ درصد
درآمدهاى تا ۴۰۰،۰۰۰ ريال نسبت به مازاد ۳۰۰،۰۰۰ مشمول نرخ ۲۵ درصد مى‌گردند

نرخ تصاعدى متمايل

در اين نرخ، نرخ تصاعدى حالت کاهش يابنده دارد و آن موقعى است که مبناى ماليات و نرخ‌هاى تصاعدى متعلق به هر طبقه پس از آنکه به حد معينى رسيد، هر چه مبنا وسيع‌تر شود، نرخ ماليات افزايش کمترى مى‌يابد. به‌عنوان مثال داريم:


درآمدهاى تا ۱۰۰،۰۰۰ ريال مشمول نرخ ۲۰ درصد
درآمدهاى تا ۲۰۰،۰۰۰ ريال نسبت به مازاد ۱۰۰،۰۰۰ مشمول نرخ۳۰ درصد
درآمدهاى تا ۳۰۰،۰۰۰ ريال نسبت به مازاد ۲۰۰،۰۰۰ مشمول نرخ۴۰ درصد
درآمدهاى تا ۴۰۰،۰۰۰ ريال نسبت به مازاد ۳۰۰،۰۰۰ مشمول نرخ۴۵ درصد مى‌گردند
درآمدهاى تا۵۰۰،۰۰۰ ريال نسبت به مازاد ۳۰۰،۰۰۰ مشمول نرخ ۴۸ درصد مى‌گردند


اين نرخ، با اصل عدالت مالياتى مغايرت دارد، چرا که دولت از صاحبان درآمدهاى بالاتر، حمايت مى‌کند.