تهيه و تنظيم بودجه

اين مرحله داراى چهار مرحله فرعى است اين مراحل عبارت‌اند از:


۱. بودجه درخواستى

۲. بودجه پيشنهادى

۳. سقف بودجه

۴. لايحه بودجه


اصل ۵۲ قانون اساسى مقرر مى‌دارد ”بودجه سالانه کل کشور از طرف دولت تهيه و براى رسيدگى و تصويب به مجلس شوراى اسلامى تسليم مى‌گردد“.

تصويب بودجه

منظور از تصويب بودجه، تصويب بودجه پيشنهادى دولت توسط قوه مقننه است. اين اصل از اصول و موازين متداول بودجه‌ريزى در تمام کشورها تلقى مى‌گردد.


بحثى که در اين مرحله مطرح است، بحث پيام بودجه است. پيام بودجه همان سخنرانى‌هاى سه يا چهار ساعته رئيس‌جمهور است که خلاصهٔ بسيار کلى از بخش‌هاى عمدهٔ بودجه است.

اجراء بودجه

اساسى‌ترين مرحله از مراحل بودجه، اجراد بودجه است. در اين مرحله پنج بحث عمده مطرح است اين مباحث عبارت‌اند از:


۱. اصلاح بودجه

۲. متمم بودجه

۳. بودجهٔ ابلاغى

۴. بودجهٔ تفصيلى

۵. مکانيزم‌هاى اجراء، و رسيدگى بودجه


اجراء بودجه عبارت است از کليه عمليات و اقداماتى که جهت وصول و ثبت درآمدها و ساير منابع تأمين اعتبار و انجام هزينه‌هاى پيش‌بينى‌شده در بودجه مصوب انجام مى‌پذيرد.


در ايران بودجه مصوب پس از ابلاغ به دولت و دستگاه‌هاى دولتى اجازه مى‌دهد که درآمدها و ساير منابع تأمين اعتبار منظور در بودجهٔ مصوب را طبق قوانين و مقررات مربوطه وصول و هزينه‌هاى وزارتخانه‌ها و مؤسسات دولتى و ساير اعتبارات منظور در بودجه را در حدود وصولى درآمدها براساس تخصيص اعتبار، تعهد و با رعايت قوانين و مقررات مربوطه، در سال اجراء بودجه پرداخت نمايند.

نظارت و کنترل بر بودجه

هر چند بين نظارت و کنترل تفاوت قائل هستند (نظارت جنبهٔ قانونى و حقوقى دارد ولى کنترل بيشتر جنبهٔ فنى و تکنيکى دارد)، نظارت بر بودجه را به معنى کنترل مالى و قانونى نحوهٔ اجراء بودجهٔ مصوب و ارزيابى نتايج حاصل از بودجه قلمداد مى‌نمايند.


نظارت بر بودجه به دو طريق انجام مى‌شود:


- نظارت مالى:

طرق نظارت مالى بر بودجه به‌صورت نظارت قبل از طرح (توسط وزارت امور اقتصادى و دارائي) و نظارت بعد از خرج (توسط ديوان محاسبات کشور) مطرح است.


- نظارت عملياتى:

نظارت عملياتى بررسى و ارزشيابى نتايج و آثار اجراء بودجه و عمليات و برنامه‌ها و طرح‌هاى انجام‌شده و تطبيق اين نتايج و آثار با برنامه‌ها و اهداف مصوب پيش‌بينى‌شده و نيز مقايسهٔ پيشرفت عمليات با جدول‌ها زمان‌بندى مى‌باشد. در ايران نظارت عملياتى توسط سازمان برنامه و بودجه انجام مى‌شود.