تعريف بازده سهام و طرز محاسبهٔ آن

منظور از بازده کل مجموعه مزايائى است که در طول سال به سهم تعلق مى‌گيرد؛ مجموعهٔ اين مزايا شامل موارد ذيل است:


۱. افزايش قيمت سهام در آخر سال مالى نسبت به ابتداى سال مالى مورد محاسبه (تفاوت نرخ اول و آخر سال مالى سهم شرکت).


۲. سود نقدى ناخالص هر سهم طبق مصوبهٔ مجمع عمومى صاحبان سهام که بعد از کسر ماليات پرداخت مى‌گردد.


۳. مزاياى ناشى از حق تقدم خريد سهام که قابل تقويم به ارزش ريالى است.


۴. مزاياى ناشى از سود سهمى يا سهام جايزه.


مجموعهٔ اين مزايا که در طول سال به سهم تعلق مى‌گيرد، به نسبت الوين قيمت سهم يا به نسبت آخرين قيمت سهم مى‌تواند مورد محاسبه قرار گيرد و نرخ بازده کل سهم محاسبه گردد.

مزايا

تفاوت نرخ

آخرين قيمت سهام در پايان سال مالى نسبت به اولين قيمت سهام در ابتداى سال مالى را در نظر گرفته و تفاوت آنها را به‌دست مى‌آورند؛ اين تفاوت اگر مثبت باشد، عامل فزايندهٔ نرخ بازده کلّ بوده و اگر منفى باشد، عامل کاهندهٔ نرخ بازده کلّ است.


نکته‌اى که بايد به آن توجه داشت اين است که محاسبهٔ نرخ بازده کل از ديدگاه شرکت است نه از ديدگاه سهامداران. بنابراين منظور از بازده، بازده کلّ سهام شرکت است نه بازده سهامدار شرکت.

سود نقدى ناخالص هر سهم

اين سود عبارت است از سود سهام پيشنهادى ناخالص تصويب شده در مجمع عمومى صاحبان سهام تقسيم بر تعداد سهام در تاريخ تصويب سود سهام پينشهادى توسط مجمع عمومى صاحبان سهام.


سود نقدى ناخالص هر سهم =>
سود پيشنهادى ناخالص

تعداد سهام
 


سود نقدى ناخالص هر سهم =>
 
تعداد سهام قبلى (تعداد سهام قبل از افزايش سرمايه)

تعداد سهام افزايش‌يافته × (مبلغ اسمى هر سهم ـ آخرين قيمت سهم)
 


نکته‌اى که در اينجا وجود دارد و اغلب در محاسبات در نظر گرفته نمى‌شود مسئلهٔ پرداخت سود نقدى ناخالص است. سود پس از پيشنهاد هيئت‌مديره شرکت و تصويب مجمع عمومى صاحبان سهام طبق تفاوت تجارت تا ۸ ماه بعد از تصويب سود توسط مجمع به سهامداران قابل پرداخت است و اغلب شرکت‌ها به‌دليل مسائل و مشکلات نقدينگى يا استفاده از منابع نقدى موجود در نزد خود، پرداخت سود را حدود ۸ ماه به تأخير مى‌اندازند؛ در نتيجه در محاسبه، سود متعلق به سهامداران که به‌طور ناخالص در محاسبه منظور مى‌شود، بدون در نظر گرفتن ارزش زمانى پول است در صورتى‌که على‌الاصول اين سود بايد تنزيل شود تا بتوانيم به ارزش فعلى سود در پايان سال مالى موردنظر دسترسى حاصل نمائيم.

مزاياى حق تقدم

مجموعهٔ مزايائى که در هنگام افزايش سرمايه به سهامداران سابق تعلق مى‌گيرد، مزاياى حق‌القدم محسوب مى‌گردد. فرمول ذيل محاسبهٔ مزاياى حق تقدم را ارائه مى‌دهد.


منظور از تعداد سهام افزايش يافته آن تعداد سهامى است که در افزايش سرمايه به کلّ تعداد سهام قبلى شرکت تعلق مى‌گيرد. به‌عنوان مثال، اگر شرکتى ۲۰۰% افزايش سرمايه دهد به ازاء هر سهم قبلي، ۲ سهم ديگر در حقوق حق تقدم آن جاى دارد. اين مزايا نيز بعد از محاسبه در فرمول محاسبهٔ نرخ کلّ بازده سهام مورد استفاده قرار مى‌گيرد.


افزايش سرمايه از راه‌هاى مختلف مى‌تواند محقّق شود، اهم موارد مربوط به افزايش سرمايه عبارتند از:


۱. از محل مطالبات حال شده سهامداران قبلى مربوط به سود سهام شرکت.

۲. از محل آورده‌هاى نقدى سهامداران قبلى

۳. از محل اندوخته‌ها و سود تقسيم‌شدهٔ سال‌هاى قبل.


نکته:

در فرمول فوق‌الذکر افزايش سرمايه از محل آورده‌هاى نقدى موردنظر بوده.

مزاياى سهام جايزه

معمولاً شرکت‌ها در زمان انقضاء دورهٔ پرداخت سود نقدي، به‌دليل کمبود نقدينگى يا حفظ منابع نقدى موجود، براى تأمين سود متعلق به هر سهم، به‌جاى پرداخت نقدى اقدام به دادن سهام جايزه يا سود سهمى مى‌نمايد و از اين طريق افزايش سرمايه مى‌دهند که اين همان افزايش سرمايه از محل مطالبات حال‌شدهٔ سهامداران در آخرين روز مهلت پرداخت سود سهام است که فرمول آن به‌شرح ذيل مى‌باشد.


مزاياى سهام جايزه =>
تعداد سهام افزايش‌يافته × آخرين قيمت سهم

تعداد سهام قبلى
 


از فرمول شمارهٔ ۲ مزاياى سهام جايزه قابل محاسبه خواهد بود. در اين فرمول، تعداد سهام افزايش يافته، از طريق اندوخته‌ها يا سود انباشته است. از مجموعهٔ فرمول‌ها مى‌توان بازدهٔ کلّ سهام ار نسبت به اولين قيمت و آخرين قيمت به ترتيب فرمول‌هاى زير محاسبه کرد.


بازده کل سهام نسبت به اولين قميت در ابتداى سال مالى =>
مزاياى سهام جايزه و مزاياى حق تقدم + سود نقدى ناخالص هر سهم + (تفاوت قيمت سهم در اول و آخر سال مالى)

اولين قيمت سهم در اول سال مالى
 
 
 


اين فرمول دربرگيرندهٔ کلّ مزايائى است که در طول ييک سال مالى به سهم تعلق مى‌گيرد.


اگر به‌جاى قيمت سهم در ول سال مالي، قيمت سهم در پايان سال مالى را منظور نمائيم، اين‌طور فرض مى‌شود که اگر همين مزايائى که براساس صورت کسر فرمول محاسبه گرديده است در سال آينده نيز تأمين و پرداخت شود، بازده مورد انتظار کل سهم را براى سال آينده پيش‌بينى کرده‌ايم؛ اما اگر در مخرج کسر قيمت سهم در ابتداى سال مالى را منظور نمائيم، بازدهٔ کل سهم را براى سال مالى که گذاشته مورد محاسبه قرار داده‌ايم و بازده کل سهم را براساس اطلاعات تاريخى مربوط به سال مالى قبل محاسبه کرده‌ايم در اين‌صورت نرخ بازده کل به‌دست آمده نيز مربوط به سال مالى گذاشته است.


اما اگر با اين فرض که آخرين قيمت سهم در پايان سال مالي، همان اولين قيمت سهم در سال مالى آينده است و نيز همان مزايا که در سال گذشتهٔ مالى ارائه شده در سال آنيده نيز ارائه گردد، بخواهيم بدانيم که بازدهى کل سهام چقدر خواهد بود. براساس فرمول ذيل محاسبه و عمل خواهيم کرد:


بازده کل سهام نسبت به آخرين قيمت در آخرين سال مالى =>
مزاياى سهام جايزه + مزاياى حق تقدم + سود نقدى ناخالص هر سهم + (تفاوت قيمت سهم در اول و آخر سال مالى)

آخرين قيمت سهم در آخر سال مالى
 
 
 


بدين‌وسيله بازده کل سهام مورد انتظار براى سال آينده محاسبه مى‌گردد. و اگر بخواهيم مجموعه فرمول‌هاى فوق را در غالب يک فرمول جامع ارائه دهيم، آنگاه فرمول محاسبهٔ نرخ بازده به‌شرح فرمول صفحه بعد خواهد بود.


عواملى که در محاسبهٔ نرخ بازده کل مورد استفاده قرار مى‌گيرند عبارتند از:


۱. تعداد سهام شرکت در ابتداى سال مالى شرکت (قبل از افزايش سرمايه)


۲. تعداد سهام شرکت در آخر سال مالى شرکت (بعد از افزايش سرمايه)


۳. تعداد سهام افزايش يافته شامل


- چقدر از محل آورده‌هاى نقدى؟

- چقدر از محل اندوخته‌ها يا سود انباشته؟


۴. قيمت سهم در ابتداى سال مالى


۵. قيمت سهم در آخر سال مالى


مجموعهٔ عوامل فوق را بايد در فرمول مربوط به محاسبهٔ نرخ بازدهٔ کل منظور کرد تا جواب نهائى اصل گردد که مى‌تواند برميناى اولين قيمت و آخرين قيمت محاسبه شود.


در ارتباط با محاسبات فوق، ارزش زمانى پول در نظر گرفته نشده است که اين مورد يکى از اشکالات اين روش در محاسبهٔ نرخ بازده است.