سيستم اقتصادى هر کشورى را به چند روش مى‌توان توصيف نمود. يکى از اين روش‌ها تقسيم‌بندى اقتصادى کشور به دو بازار مى‌باشد: ”بازار دارائى‌هاى واقعي“ و ”خدمات و بازار دارائى‌هاى مالى“.(۱)


2 ـ Don M.Chance (1990). An Introduction to Options and Futures، Dryden Press، P.P: 1 . (۱)

بازار دارائى‌هاى واقعى و خدمات (The Market for Assets and Services)

دارائى‌هاى واقعى اشاره به دارائى‌هاى ملموس دارد (Tongibles) و خدمات اشاره به دارائى‌هاى غيرملموس (Intangibles) دارد. بازارهاى غذا، لباس و مسکن، مثال‌هائى از بازارهاى ملموس بوده و بازارهاى تعمير اتومبيل، اصلاح مو و سفارش‌هاى مالي، نمونه‌هائى از بازارهاى غيرملموس مى‌باشند. افراد جامعه خلاقيت و جهت‌دهى شغل خود را در خدمات و کالاهائى قرار مى‌دهند که مورد نياز جامعه است.


سيستم قيمت‌گذاري، عملکرد بازار را در مورد دارائى‌هاى واقعى و خدمات کنترل مى‌کند. به اين‌صورت که جامعه نياز خود را از طريق پرداخت مبلغى براى تصاحب يک محصول يا خدمات ابزار مى‌دارد. يعنى اگر کالا يا خدماتى توليد شده و با سودآورى فروخته شود. بيانگر يکى از احتياجات جامعه است.


محصولات و خدمات مورد نياز جامعه را واحدهاى توليدى ارائه مى‌دهند و اين واحدها جهت تأمين نيروى کار، ماشين‌آلات و استعدادهاى مديريتي، نياز به منابع مالى دارند که اغلب از طريق منابع گوناگوني، مانند: بانک‌هاى محلي، خويشاوندان و صاحبان سرمايه، نيازهاى مالى خود را تأمين مى‌کنند. به هر حال، يک اقتصاد خودکفا بدون حضور بازار دارائى‌هاى مالى نمى‌تواند وجود داشته باشد.

بازار دارائى‌هاى مالى (The Market for Financial Assets)

دارائى مالى عبارت است از: طلب يا ادعائى (Claim) بر روى يک واحد اقتصادي، مانند يک شرکت يا شخص حقيقي، براى مثال ممکن است شما در قبال اعطاء سفته، پولى را از خويشاوند خود قرض بگيريد. اين سفته در واقع يک ”دارائى مالي“ است که خويشاوند شما در دست دارد و نشان‌دهنده طلبى از شما مى‌باشد. از ديد شما اين سفته يک ”بدهى مالي“ يا به‌عبارت ساده‌تر يک ”بدهي“ مى‌باشد؛ چرا که تمام بدهى‌هاى مالى هستند.


بسيارى از دارائى‌هاى مالي، از قبيل: سهام يا اوراق قرضه صادره توسط شرکت‌ها و اوراق قرضه صادره توسط واحدهاى دولتي، در بازارهاى سازمان‌يافته مبادله مى‌شوند. پس از صدور سهام هر شرکتي، سهام مى‌تواند به‌صورت گردشى از فردى به فرد ديگر فروخته شود و يک بازار فعال سهام از طريق اطمينان دادن به سرمايه‌گذاران، مبنى بر اينکه هر وقتى نياز داشته باشند، مى‌توانند سهام خود را به ساير سرمايه‌گذاران بفروشند؛ شرکت را در افزايش حقوق صاحبان سهام و سرمايه کمک مى‌کند. خريد مستقيم سهام از شرکت در ”بازار اوليه (Primary Market)“ صورت مى‌پذيرد؛ در حالى‌که، مبادله سهام بين سرمايه‌گذاران در ”بازار ثانويه (Secondary Markets) اتفاق مى‌افتد.


بازارهاى مالى معمولاً به دو بازار فرعى تقسيم مى‌شوند: بازارهاى پول (Money Markets) و بازارهاى سرمايه (Copital Markets)، بازار پول بازارى است براى ابزارهاى بدهى کوتاه‌مدت، در حالى‌که بازار سرمايه بازارى است براى ابزارهاى بدهى بلندمدت و سهام صادره توسط شرکت‌ها.

بازار پول (۱)

اوراق بهاءدار مورد مبادله در بازار پول، عبارت هستند از: وجود سپرده نزد بانک مرکزي، اسناد خزانه، اسناد تضمين‌شده توسط بانک، اسناد تجارى و ساير اسناد بدهى کوتاه‌مدت، دارائى‌هاى مالى قابل مبادله در بازار پول بايد مخاطره‌اى نزديک به صفر براى خريداران داشته باشند.


لازم به ذکر است که در بانکدارى اسلامى وجوه سپرده نزد بانک مرکزى تبديل به سرمايه مى‌شوند، لذا ممکن است در بانکدارى اسلامى آن را جزء بازار سرمايه به حساب آورند.


(۱) . رضا شباهنگ (۱۳۷۳). مديريت مالي، جلد اول، مرکز تحقيقات تخصصى حسابدارى و حسابرسى سازمان حسابرسي، صص: ۲۲ ـ ۱۹

بازار سرمايه

بازار سرمايه شامل بازارهائى است که در آن اوراق بهاءدار ميان‌مدت و بلندمدت افراد، واحدهاى تجارى و دولتى عرضه و مبادله مى‌شود. در کشورهاى صنعتى اين قبيل بازارها معمولاً به سه گروه اصلى طبقه‌بندى مى‌شوند: بازار اوراق قرضه، بازار ديون رهنى و بازار سهام. ولى در کشور ايران، بازار سرمايه فقط محدود به بازار سهام مى‌شود.

بازار سهام

بازار سهم شامل بازارهاى ثانويه‌اى است که به نام بورس سهام و اوراق بهاءدار که در آن اوراق سهام مورد مبادله قرار مى‌گيرد. کارگزاران بورس، مؤسسات مالى هستند که بنا به دستور مشتريان خود نسبت به خريد و فروش سهام اقدام مى‌کنند. سهام شرکت‌هائى را مى‌توان به‌طور رسمى در بورس سهم عرضه کرد که واجد شرايط و مشخصات تعيين‌شده از طرف ارگان‌هاى مسئول کشور باشند.


در هر دو نوع بازار (بازار دارائى‌هاى واقعى و بازار دارائى‌هاى مالي) خريدها و فروش‌ها مستلزم اين هستند که کالا يا سهام مذکور بلافاصله يا با اندکى تأخير واگذار شود. هر چند در مواردى از فروش نسيه استفاده مى‌شود، ولى اغلب اوقات پرداخت‌ها نيز بلافاصله صورت مى‌پذيرد. به خاطر اين ويژگى‌ها ما به اين بازارها عنوان ”بازارهاى نقد ـ Cash Markets“ يا ”بازارهاى فورى ـ Spot Markets“ مى‌دهيم.


حالات ديگرى نيز وجود دارد که در آنها کالا يا سهام با مدتى تأخير واگذار مى‌شوند که عبارت هستند از: بازارهاى معاملات آتى (Future Markets). حتى انواع ديگرى از معاملات وجود دارد که در آنها خريدار يا فروشنده نسبت به خريد يا فروش کالاى مذکور، حق انتخاب دارند. اين نوع معاملات، بازارهاى اختيار معاملات (Option Markets) را به‌وجود مى‌آورند (.Don M.Chance (1991). An Introduction to Options and Futures، Dryden Press، P:3). البته اين طيف از بازارها، هنوز به‌صورت متشکل و رسمى در کشور ايران وجود ندارند و هدف اين تحقيق نيز امکان‌سنجى طراحى اين اوراق در بازار سرمايه کشورمان مى‌باشد.