در يک تقسيم‌بندى کلي، بازارهاى اختيار معامله را مى‌توان به دو گروه تقسيم کرد، بازارهاى سازمان‌يافته و بازارهاى خارج از بورس يا (OTC ـ”Counter ـ The ـ Over“). در اين بخش، پس از شرح مختصرى در مورد خصوصيات هريک از اين دو گروه، اشاره‌اى به عمده‌ترين بازارهاى فعال در آنها خواهيم داشت.

بازارهاى خارج از بورس

(OTC) John C. Hull (1993). Options، Futures and Other Derivative Securities، Prentice Hall، Page: 138 . (۱)


همان‌گونه که گفتيم، تمام اختيار معامله‌ها در بورس‌هاى سازمان‌‌يافته، دادوستد نمى‌شوند. بازارهاى اختيار معامله OTC در مواردى‌که مؤسسه‌هاى مالى مستقيماً با يکديگر دادوستد مى‌کنند، به‌طور فزآينده‌اى در حال عمومى شدن هستند. در بازارهاى OTC دادوستد بيشتر روى ارز و نرخ بهره انجام مى‌پذيرد.


مزيت اصلى اختيار معامله OTC در اين است که مى‌تواند توسط يک مؤسسه مالى به‌نحوى طراحى شود که احتياجات يک مشترى خاص را برآورده نمايد. لازم نيست که قيمت مورد توافق و موعد پرداخت، حتاً با اختيار معامله‌هاى مبادله‌شده در بورس مطابقت داشته باشند و از استانداردهاى آنها تبعيت نمايند. دو نمونه از اختيار معامله‌هاى آتى غيراستاندارد عبارت هستند از: اختيار معامله برمودائى (Bermudan Options) و اختيار معامله آسيائى (Asian Options). اختيار معامله برمودائى فقط روزهاى معينى از عمرش قابل اعمال است. در اختيار معامله آسيائي، به‌جاى اينکه تسويه حساب براساس ارزش نهائى محاسبه شود، براساس ميانگين ارزش دارائى مذکور در يک دوره زمانى مشخص محاسبه مى‌شود. هر دو نوع اين اختيار معامله‌ها، گاهى اوقات در بازارهاى OTC معامله مى‌شوند.

بازارهاى سازمان‌يافته (۱)

Den M. Chance (1991). An Introduction to Options and Futures، Dryden Press، Page: 21 .(۱)


اغلب دادوستدهاى مربوط به اختيار معاملات، در بورس‌هاى سازمان‌يافته انجام مى‌شود. بورس يک صنف قانونى است که براى دادوستد سهام، اختيار معامله يا معاملات سلف سازمان‌يافته است. اين سازمان، يک سرى تسهيلات فيزيکى را مهيا نموده و قوانين و مقرراتى جهت کنترل معاملات روى ابزارهاى مالى ارائه مى‌دهد. در خصوص بازارهاى اختيار معامله، بورس‌هاى سازمان‌يافته در پاسخ به مشکلاتى از قبيل عدم وجود استاندارد و نقدينگى در بازارهاى خارج از بورس (OTC) نمايان شدند. اختيار معاملات (OTC) فقط براى خريداران ويژه و توسط فروشندگان خاصى مورد مبادله قرار مى‌گرفتند. دوره‌ها و شرايط قراردادها از جمله قيمت اعمال و تاريخ انقضاء با توجه به توافق طرفين قرارداد تعيين مى‌شد. لذا بورس‌هاى سازمان‌يافته نسبت به استاندارد کردن قراردادهاى اختيار معامله احساس نياز کردند، و از آن به‌بعد، مسئوليت تعيين دوره‌ها و شرايط قراردادها و استاندارد کردن آنها را بورس به عهده گرفت.


با سازمان يافتن بورس و ايجاد يک محل فيزيکى براى دادوستد (تالار بورس)، در واقع يک بازار ثانوى براى قرادادها وجود آمد. اگر دارنده اختيار معامله قصد داشت. اختيار معامله را قبل از تاريخ انقضاء بفروشد و يا فروشنده اختيار معامله قصد داشت، اختيار معامله را قبل از تاريخ انقضاء بفروشد و يا فروشنده اختيار معامله ميل داشت از تعهد خريد يا فروش سهام رهائى يابد، يک معامله ديگر مى‌توانست در بورس اختيار معامله صورت پذيرد.


بورس اختيار معامله شيکاگو (CBOE ـ Chicago Board Options Exchange)، که اولين بورس اختيار معامله سازمان يافته است. رويه‌هائى را پايه‌گذارى کرد که امکان ايحاد بازارهاى ثانويه براى اختيار معامله را فراهم مى‌کرد. به‌علاوه اين بورس راه را براى شروع دادوستد اختيار معاملات در ساير بورس‌ها هموار ساخت.


بورس‌هائى که در حال حاضر در ايالات متحده به مبادله اختيار معامل مى‌پردازند، عبارت هستند از (۲) :


John C. Hull (1993). Options، Futures and Other Derivative Securities، Prentice Hall، Page: 137 .(۲)


- بورس اختيار معامله شيکاگو (CBOE).

- بورس سهام فيلادلفيا (PHILX ـ ”Philadelphia Stock Exchange“).

- بورس سهام آمريکا (AMEX ـ ”American Stock Exchange“).

- بورس سهام اقيانوس آرام (PSE ـ ” Pacific Stock Exchange“).

- بورس سهام نيويورک (NYSE ـ ”New Yourk Stock Exchange“).


اختيار معامله‌ها روى بيش از ۵۰۰ سهام مختلف مبادله مى‌شوند. از ميان فعال‌ترين قراردادهاى اختيار معامله مبادله‌شده مى‌توان به اختيار معامله شرکت‌هاى IBM، کداک و جنرال موتورز اشاره نمود. يک قرارداد اختيار معامله مشتمل بر حق خريد يا فروش ۱۰۰ سهم با قيمت مورد توافق مى‌باشد. اين روش مناسب به‌نظر مى‌رسد؛ چرا که خود انواع سهام نيز اغلب در گروه‌هاى ۱۰۰ سهمى به فروش مى‌رسند.


علاوه بر سهام، اختيار معامله‌هاى مختلفى روى دارائى‌هاى اساسي، مانند ارز، شاخص سهام و بسيارى از قراردادهاى آتى مورد مبادله قرار مى‌گيرند.

بازارهاى اختيار معامله روى ارزها

مهم‌ترين بورس مبادله اختيار معامله روى ارز، بورس فيلادلفيا (PHLX) است. اين بورس، هم قراردادهاى اروپائى و هم قراردادهاى آمريکائى را بر روى دلار استراليا، روند انگليس، دلار کانادا، مارک آلمان، فرانک فرانسه، ين ژاپن، فرانک سوئيس ارائه مى‌دهد. حجم قرارداد بستگى به آن ارز خاص دارد. به‌عنوان مثال، در مورد پوند انگليس، قرارداد شامل حق خريد يا فروش ۳۱،۲۵۰ پوند مى‌باشد. در حالى‌که قرارداد اختيار معامله ين ژاپن مشتمل بر حق خريد يا فروش ۶۰۲۵ ميليون ين مى‌باشد.

بازارهاى اختيار معامله روى شاخص‌ها

در ايالات متحده اختيار معامله‌هاى بسيارى بر روى شاخص‌هاى مختلف مبادله مى‌شوند. از عمومى‌ترين آنها که در بورس اختيار معامله شيکاگو (CBOE) دادوستد مى‌شوند. شاخص‌هاى S&P100 و S&P500 مى‌باشند. اختيار معامله روى شاخص S&P500 اروپائى است در صورتى‌که اختيار معامله روى شاخص S&P100 آمريکائى است. يک قرارداد اختيار معامله روى شاخص عبارت است از: حق خريد يا فروش ۱۰۰ مرتبه (times صد) شاخص در قيمت توافق. براى مثال، يک قرارداد اختيار خريد روى شاخص S&P100 را با قيمت توافق ۲۸۰ دلار در نظر بگيريد. اگر اين اختيار خريد هنگامى‌که ارزش شاخص ۲۹۲ است، اعمال شود، فروشنده قرارداد مبلغ ۱۲۰۰ = ۱۰۰ × (۲۸۰ ـ ۲۹۲) دلار به دارنده اختيار معامله مى‌پردازد. اين پرداخت نقدى برساس ارزش شاخص در پايان همان روزى که تقاضاى اعمال اختيار خريد صادر مى‌شود، صورت مى‌پذيرد. به همين خاطر معمولاً سرمايه‌گذاران براى اعمال اختيار معامله خود، تا آخر آن روز منتظر مى‌مانند.


(۱). Standard and Poor's 100 and 500 Indices
شاخص‌هاى موزون قيمت سهام که به ترتيب براساس ميانگين ۱۰۰ و ۵۰۰ سهم عادى قرار دارد. جهانخانى و پارسائيان (خرداد ۱۳۷۵). فرهنگ اصطلاحات مالي. مؤسسه مطالعات و پژوهش‌هاى بازرگانى.

بازارهاى اختيار معامله روى قراردادهاى آتى (Future Options)

در يک اختيار معامله آتي، دارائى اصلى يک قرارداد آتى مى‌باشد. تاريخ قراردادهاى آتى مذکور معمولاً اندکى پس از انقضاء، تاريخ اختيار معامله به پايان مى‌رسد. امروزه براى اکثر دارائى‌هائى که در قراردادهاى آتى معامله مى‌شوند، اختيار معامله آتى وجود دارد. پررونق‌ترين اختيار معامله آتى بر روى اوراق قرضه خزانه (Treasury Bonds) مى‌باشد که در سازمان مبادلات شيکاگو (CBOT ـ ”Chicago Board of trade“ انجام مى‌شود. قراردادهائى روى ذرت، لوبياى ژاپني، نفت‌خام، گاو زنده، طلا، دلار اروپائى و بعضى پول‌هاى رايج نيز رونق فراوانى دارند.