جايگزين کردن ماشين‌آلات ـ replacement decision زمانى مطرح مى‌شود که شرکت بخواهد ماشين‌آلات جديدى بخرد و به‌جاى دستگاه‌هاى قديمى نصب کند و بدين‌وسيله سود را افزايش دهد (البته با افزايش توليد يا کاهش هزينه‌ها). مسئولان شرکت‌ها در طرح‌هاى سرمايه‌اى خود هنگامى با چنين مسئله‌اى روبه‌رو هستند که توليد ماشين‌هاى قديمى در حد مطلوب و مناسب نباشد. آنها با خريد ماشين‌آلات جديد همان محصولات را توليد و عرضه خواهند کرد. با اين تفاوت که حجم توليد شرکت افزايش مى‌يابد و کيفيت محصول نيز بهتر مى‌شود. مورد ديگرى که شرکت‌ها احتمالاً با آن روبه‌رو هستند مسئله خريد وسايل حمل و نقل جديد است تا به اين وسيله هزينه حمل‌ و نقل را به حداقل برسانند.

معيارهاى ارزيابى

براى پذيرفتن يا رد کردن طرح‌هاى جايگزينى استفاده از هريک از دو معيار ارزش فعلى خالص طرح و نرخ بازده داخلى نتيجه يکسانى خواهد داد.


به اين ترتيب هرگاه نرخ بازده موردنظر مساوى با نرخ بازده داخلى (حاصل از مبلغ خالص سرمايه‌گذارى و جريان‌هاى نقدى تفاضلي) يا کمتر از آن شود، بايد طرح را به اجراء درآورد و ماشين‌آلات جديد را جايگزين ماشين‌آلات قديمى کرد و هرگاه نرخ بازده داخلى کمتر از نرخ بازده موردنظر باشد، بايد طرح مزبور را رد کرد و ماشين‌آلات قديمى را نگه داشت.

جريان‌هاى نقدى تفاضلى

به‌منظور ارزيابى طرح‌هاى جايگزيني، بايد مبلغ خالص سرمايه‌گذارى و تفاضل جريان‌هاى نقدى حاصل از اين سرمايه‌گذارى را محاسبه کرد. ”جريان‌هاى نقدى تفاضلى ـ incremental cash flow“ به اين‌صورت تعريف شده است:


تفاوت بين جريان‌هاى نقدى حاصل از ماشين‌آلات جديد و ماشين‌آلات قديمى.


زمانى‌که براى شرکت امکان تعويض دستگا‌ه‌هاى قديمى پيش مى‌آيد، بايد مراحلى را بگذراند تا بتواند درآمدها و هزينه‌هاى اين تصميم را با يکديگر مقايسه کند؛ زيرا در اين‌صورت است که مسئولان شرکت مى‌توانند طرح جايگزينى را رد کنند يا بپذيرند. در چنين حالتى مسئله پذيرفتن يا نپذيرفتن طرح به اين مفهوم است که آيا شرکت بايد با دستگاه‌هاى قديمى کار کند يا آنها را با دستگاه‌هاى جديد تعويض کند. هدف از محاسبه جريان نقدى تفاضلى به اين شرح است:


اگر ماشين‌آلات جديد جايگزين ماشين‌آلات قديمى شوند، جريان‌هاى نقدى حاصل از ماشين‌آلات موجود از دست خواهد رفت؛ اما ماشين‌آلات جديد جريان‌هاى نقدى مخصوص به‌خود خواهند داشت. به بيانى بسيار ساده، جريان نقدى تفاضلى عبارت است از تفاوت دو دسته جريان نقدى.

فرض خاص

جايگزين کردن ماشين‌آلات جديد به‌جاى ماشين‌آلات قديمى مبتنى بر فرض خاصى است. ما فرض مى‌کنيم: عمر مفيد ماشين‌آلات جديد با بقيه عمر ماشين‌آلات قديمى برابر است؛ براى مثال اگر عمر مفيد ماشين‌آلات شرکت ۱۲ سال بوده و ۴سال از آن گذشته باشد، فرض خاص ما اين است که عمر مفيد ماشين‌آلات جديد ۸ سال خواهد بود.

قواعد تصميم‌گيرى

دوره بازگشت سرمايه ـ payback criterion

با استفاده از جريان‌هاى نقدى تفاضلي، دوره برگشت سرمايه را حساب کنيد. اگر رقم به‌دست آمده مساوى با حداکثر زمانى باشد که شرکت تعيين کرده است يا کمتر از آن باشد، ماشين‌آلات جديد را خريدارى کنيد و جايگزين ماشين‌آلات قديمى کنيد.

ارزش فعلى خالص ـ NPV criterion

با استفاده از ميزان خالص سرمايه‌گذارى و جريان‌هاى نقدى تفاضلى و نيز با استفاده از نرخ بازده موردنظر شرکت، ارزش فعلى خالص طرح را محاسبه کنيد. اگر ارزش فعلى خالص مساوى با صفر يا بزرگ‌تر از آن بود، ماشين‌آلات جديد را بخريد و آنها را جايگزين ماشين‌آلات قديمى کنيد؛ در غير اين‌صورت همان ماشين‌آلات قديمى را نگه داريد و طرح جديد را رد کنيد.

نرخ بازده داخلى ـ IRR criterion

با استفاده از مبلغ خالص سرمايه‌گذارى و جريان‌هاى نقدى تفاضلي، بازده داخلى را حساب کنيد. اگر نرخ بازده داخلى مساوى با نرخ بازده موردنظر شرکت يا بزرگ‌تر از آن بود، ماشين‌آلات جديد را جايگزين ماشين‌آلات قديمى کنيد؛ در غير اين‌صورت ماشين‌آلات قديمى را نگه داريد و طرح جديد را نپذيريد.