”اجاره“ قراردادى است که به‌موجب آن صاحب يک قلم دارائى آن را به شرکتى اجاره مى‌دهد تا در ازاء پرداخت مبالغى معين از آن دارائى استفاده کند. شرکتى که از آن دارائى استفاده مى‌کند و مبالغ معين را مى‌پردازد، ”مستأجر“ و صاحب دارائى را ”موجر“ مى‌نامند.


تقريباً هر قلم دارائى خريدنى را مى‌توان اجاره کرد. مسئله تصميم‌گيرى در بودجه‌بندى سرمايه‌اى هنگامى مطرح مى‌شود که شرکتى بخواهد در مورد خريد يا اجاره يک قلم دارائى (که مى‌خواهد براى مدت زمانى بيش از يک سال از آن استفاده کند) تصميم بگيرد. در اين قسمت از مبحث درباره اجاره ماشين‌آلات موردنياز شرکت (که نوعى بودجه‌بندى سرمايه‌اى انگاشته مى‌شود) فقط به اختصار بحث خواهيم کرد.


بر سر دوراهى قرار گرفتن شرکت، به اين معنا که يا بايد اقلامى از دارائى را بخرد يا آنها را اجاره کند (يا هيچ‌کدام) از جمله طرح‌هاى ناسازگار بودجه‌بندى سرمايه‌اى است؛ براى مثال طرحى که مى‌بايست پذيرفت يا رد کرد، اکنون به‌صورتى درآمده است که يا بايد آن را خريد يا اجاره کرد و از نوع طرح‌هاى ناسازگار است؛ يعنى فقط اجاره کردن يا خريد يک قلم دارائى شبيه تصميم‌گيرى در مورد طرح‌هاى ناسازگار يا مانعةالجمع است. اگر شرکت تصميم بگيرد که دارائى را بخرد ديگر لازم نيست آن را اجاره کند و برعکس. يعنى فقط مى‌توان يکى از دو راه را انتخاب کرد. اگر شرکتى به ماشين‌آلات جديد نياز داشته باشد و پيشنهادهاى متعددى به آن بشود که تعدادى از آنها شرايط فروش و تعدادي، شرايط اجاره را داشته باشند، شرکت با وضعى نسبتاً مشکل روبه‌رو خواهد شد و بايد از بين چندين پيشنهاد ناسازگار، يکى را انتخاب کند.

محاسبه مبلغ خالص سرمايه‌گذارى و جريان‌هاى نقدى

در مورد اجاره کردن دارائى‌هاى سرمايه‌اى معمولاً مبلغ خالص سرمايه‌گذارى صفر است. اگرچه امکان دارد موجر قسمتى از بهاء ماشين‌آلات به‌صورت پيش‌پرداخت اجاره در زمان صفر دريافت نمايد، در محاسبات مربوط به جريان‌هاى نقدى فقط پرداخت‌هاى منظمى که بابت اجاره (اجاره‌بهاء يا قسط) صورت مى‌گيرد، به حساب خواهد آمد و نبايد ارقامى را به‌عنوان استهلاک يا ارزش اسقاط دارائى منظور کرد؛ زيرا شرکتى که از اين اقلام دارائى استفاده مى‌کند صاحب آنها نيست.


جريان نقدى حاصل از يک قلم دارائى استيجارى از راه معادلهٔ ذيل محاسبه مى‌شود:


جريان نقدى = سود قبل از پرداخت اجاره‌بهاء و ماليات


ـ اجاره‌بهاء


ـ ماليات


معمولاً سود قبل از کسر استهلاک و ماليات يک طرح (براى خريد يک دستگاه) يا سود قبل از اجاره‌بهاء و ماليات همان طرح (براى اجاره کردن همان دستگاه) برابر نيست؛ از جمله دلايل اين اختلاف، هزينه نگهدارى دستگاه‌ها است. اگر يک قلم دارائى خريدارى شده باشد، خريدار هزينه نگهدارى آن را مى‌پردازد؛ از طرف ديگر بسيارى از شرکت‌هائى که ماشين‌آلات خود را به‌صورت اجاره در اختيار مصرف‌کننده قرار مى‌دهند، مسئوليت نگهدارى آن را خود برعهده مى‌گيرند؛ ولي، واقعيت اين است که آنها انتظار دارند اجاره‌بهاء به‌گونه‌اى باشد که اين نوع هزينه‌ها را بپوشاند.

قواعد تصميم‌گيرى

پس از محاسبه مبلغ خالص سرمايه‌گذارى و جريان‌هاى نقدي، مسائل مربوط به خريد يا اجاره دارائي، به‌صورت طرح‌هاى ناسازگار درخواهد آمد؛ در نتيجه هنگام تصميم‌گيرى بايد واقعيت ناسازگار بودن طرح را مورد توجه قرار داد.

معيارهاى تصميم‌گيرى

به‌هنگام تصميم‌گيرى در مورد خريد يا اجاره يک قلم دارائي، فقط بايد آنها را در قالب ارزش فعلى خالص طرح ارزيابى کرد؛ زيرا اگر آن قلم دارائى اجاره شود، ميزان خالص سرمايه‌گذارى آن صفر خواهد بود. در اين‌خصوص نمى‌توان از نرخ بازده داخلى و دوره برگشت سرمايه استفاده کرد؛ زيرا مبلغ خالص سرمايه‌گذارى صفر است و فقط جريان‌هاى نقدى مثبت مورد توجه قرار خواهند گرفت. ولى مى‌توان بر مبناى ارزش فعلى خالص، آنها را با هم مقايسه کرد و بر اين اساس تصميم گرفت.