اختيار خريد سهام يک نوع اوراق بهاءدار است که دارنده آن، حق خريد تعداد معينى از سهام عادى شرکت را به قيمت معينى دارد. کسى‌که چنين اختيارى را به‌دست مى‌آورد مجبور به خريد آن سهام نيست. اين گواهى اختيار خريد سهام در بازار، قابل خريد و فروش است. اگر صاحب اين اختيار بخواهد از حق خود استفاده کند، بايد برگه اختيار را با مقدارى کافى پول نقد براى شرکت بفرستد و تقاضاى سهام کند، شرکت سهام مورد درخواست را به آدرس وى ارسال مى‌کند. انتشار گواهى اختيار خريد منبعى اصلى براى تأمين سرمايه شرکت به حساب نمى‌آيد، ولى شرکت مى‌تواند با استفاده از آن، اوراق قرضه خود را با اعطاء چنين اختيارى به خريداران اوراق قرضه، راحت‌تر به فروش برساند.

ويژگى‌هاى اختيار خريد سهام عادى

اختيار خريد سهام عادى داراى اين ويژگى‌ها است:


۱. غالباً اين نوع اختيار به‌صورت يک برگه جداگانه به اوراق قرضه الصاق مى‌گردد انتشار برگه اختيار به اين‌صورت را در اصطلاح، وسيله‌اى براى تسهيل فروش اوراق قرضه مى‌نامند. خريدار اوراق قرضه اين برگه‌ها را جدا مى‌کند گاهى برگه‌هاى مربوط به اختيار خريد سهام را به‌عنوان حق‌العمل به مؤسسات تأمين سرمايه مى‌دهند تا چنانچه استقبال خوبى از خريد سهام عادى شد، آنها بتوانند سهام بيشترى را از شرکت بگيرند و به فروش برسانند. فراتر اينکه، يک شرکت جديدالتأسيس به وام‌دهندگانى که سرمايه شرکت را تأمين مى‌کنند برگه‌هاى اختيار خريد سهام اعطاء مى‌کند تا آنها هم در موفقيت و سودآورى شرکت سهيم شوند.


۲. تعداد سهامى که مى‌توان با استفاده از اختيار خريد سهام خريدارى کرد در برگه مربوطه قيد مى‌شود.


۳. قيمتى که دارنده اختيار بايد براى خريد يک سهم بپردازد در برگه اختيار خريد سهام قيد مى‌شود. اين قيمت مى‌تواند در طول عمر اختيار خريد ثابت، يا طبق فرمول خاصل متغير باشد.


۴. معمولاً صاحب اين‌گونه اختيار در يک دوره مشخص زمانى مى‌تواند از اين حق استفاده کنند. بديهى است که در پايان دوره، اين اختيار هيچ ارزشى نخواهد داشت. در برخى موارد، مدت زمانى‌که مى‌توان از اين اختيار استفاده کرد نامحدود است.


۵. گواهى اختيار خريد سهام قابل بازخريد نيست. دارنده آنها حق رأى (در مجمع عمومى و انتخاب هيئت مديره) ندارد. هيچ نوع سود سهام يا بهره به آنها تعلق نمى‌گيرد.

نمودار ارزش بازار اختيار خريد سهام

نمودار A مربوط به موردى است که مدتى به زمان انقضاء اختيار خريد باقى‌مانده است و قيمت سهام مربوطه نيز زياد دستخوش تغيير نيست. در اين نمودار، رفتار ارزش بازار اختيار به‌طور مناسبى نشان داده شده است. چند عامل سبب شده است که موقعيت و شيب خط ارزش بازار اختيار به اين‌صورت درآيد.


۱. اگر وضع به‌گونه‌اى باشد که اختيار خريد در يک بازار دست دوم، خريد و فروش شود، قطعاً ارزش بازار آن از ارزش محاسباتى آن بيشتر خواهد بود.


مثال:

اگر قيمت توافق‌شده ۳۰،۰۰۰ ريال باشد و هر برگه، حق خريد يک سهم داشته باشد و اگر قيمت فروش هر سهم عادى در بازار به ۳۵،۰۰۰ ريال برسد، ارزش محاسباتى اختيار خريد به ۵،۰۰۰ ريال خواهد رسيد. اگر قيمت سهام مبلغ ۳۵،۰۰۰ ريال باقى بماند ولى قيمت اختيار خريد به ۴،۰۰۰ ريال کاهش يابد، سرمايه‌گذاران تمام برگه‌ها را مى‌خرند، از حق مربوطه استفاده مى‌کنند و سپس آن سهام را به فروش مى‌رسانند. سرمايه‌گذار يا کسى‌که دست به چنين اقدامى مى‌زند، بدون توجه به کميسيون کارگزار يا دلال، در ازاء هر برگه ۱،۰۰۰ ريال سود خواهد برد:


قيمت فروش يک سهم عادى ۳۵،۰۰۰


منهاي: قيمت خريد هر سهم با استفاده از اختيار ۳۰،۰۰۰-


منهاي: قيمت خريد هر برگه اختيار خريد ۴،۰۰۰-


مساوى است با: سود هر اختيار ۱،۰۰۰


تقاضائى که براى خريد اختيار خريد سهام وجود دارد باعث خواهد شد که قيمت بازار آن افزايش يابد. فراتر اينکه، تکنيک‌هاى تجارى پيچيده‌اى در بازار وجود دارد که قيمت اختيار را به شدت بالا مى‌برد.


۲. حتى زمانى‌که ارزش محاسباتى اختيار، صفر است، ارزش بازار آن مثبت خواهد ماند؛ زيرا شرط اصلى خريد و فروش اختيار اين است که ارزش آن در بازار مثبت باشد.


۳. زمانى‌که قيمت توافق‌شده در اختيار خريد به قيمت بازار سهام عادى نزديک شود، مقدار صرف اختيار به بالاترين حد مى‌رسد و اين به لحاظ آثار اهرم و انتظاراتى است که مردم از افزايش آينده قيمت سهام دارند.


ارزش محاسباتى و ارزش بازار اختيار خريد
ارزش محاسباتى و ارزش بازار اختيار خريد

ارزش اختيار خريد سهام عادى

يکى از ويژگى‌هاى عمده چنين اختيارى اين است که نه تنها قابل فروش است، بلکه داراى ارزش محاسباتى هم هست؛ يعنى داراى يک ”حداقل ارزش“ است. ارزش محاسباتى اين اختيار به‌صورت زير محاسبه مى‌شود.


M = قيمت بازار سهام موردنظر


X = قيمت خريد يک سهم عادى با استفاده از اختيار خريد


N = تعداد سهم عادى را که مى‌توان با يک اختيار خريد


V = ( M - X )( N )

رابطه بين قيمت سهام و ارزش محاسباتى اختيار خريد

در نمودارى که در پى مى‌آيد، رابطه بين قيمت سهام و ارزش محاسباتى اختيار خريد سهام نشان داده شده است. زمانى‌که قيمت خريد سهام با استفاده از اختيار مساوى يا بيشتر از قيمت سهام در بازار شود، ارزش اختيار برابر صفر خواهد شد. در مواردى‌که قيمت سهام در بازار به بيش از قيمتى برسد که صاحب اختيار مى‌تواند با استفاده از حق خود آن را خريدارى کند، ارزش محاسباتى آن مثبت خواهد شد.

رابطه بين ارزش اختيار خريد و قيمت سهام عادى

رابطه بين ارزش بازار اختيار خريد و قيمت سهم عادى با خط نقطه‌چين نشان داده شده است. اين خط نشان مى‌دهد که اگر قيمت سهام بيش از صفر باشد، ارزش بازار اختيار خريد سهام بيش از ارزش محاسباتى آن و مثبت خواهد بود. فاصله بين دو خط، يعنى خط ارزش بازار و خط مربوط به ارزش محاسباتى را صرف ارزش اختيار خريد مى‌نامند. همان‌طور که اين شکل نشان مى‌دهد، زمانى‌که قيمت سهام نزديک به قيمت تعيين‌شده يا با آن برابر باشد، ميزان صرف اختيار خريد به بالاترين حد مى‌رسد و آنگاه که قيمت سهام به بيش از قيمت تعيين‌شده برسد، مقدار صرف اختيار خريد کاهش مى‌يابد.


ارزش محاسباتى و ارزش بازار اختيار خريد
ارزش محاسباتى و ارزش بازار اختيار خريد