بعد از جنگ جهانى دوم، روش جديدى براى تأمين مالى به نام اجاره بلندمدت مرسوم شد. فقط در سال ۱۹۸۵، بيش از ۹۰ ميليارد دلار از دارائى‌هاى شرکت‌هاى آمريکائى به‌صورت اجاره بلندمدت تأمين شده بود و پيش‌بينى مى‌شد که اين رقم در ۱۹۸۷ به ۱۰۰ ميليارد دلار برسد. در حال حاضر، تقريباً يک‌سوم کل دارائى‌هاى شرکت‌هاى جديدالتأسيس از طريق اجاره بلندمدت تأمين مى‌گردد. در صنعت حمل‌ونقل، اين کار رواج زيادى دارد. در اين‌ صنعت، بيش از يک‌سوم تمام اتومبيل‌ها، کاميون‌ها، واگن‌ها و ابزار و ادوات راه‌آهن و هواپيماها از طريق اجاره بلندمدت تأمين مى‌شود. کالاهاى زيادى را مى‌توان اجاره کرد؛ از آن جمله هستند کامپيوتر، دستگاه‌هاى پردازشگر، لوازم دفترى و اداري، راکتورهاى اتمى (براى توليد برق)، دام و وسايل دامداري، کارخانه‌هاى توليدى و وسايل و لوازم پزشکي، دندانپزشکى و بيمارستاني. رشد فزاينده صنعت اجاره و کاربرد پردامنهٔ اين روش تأمين مالى در شرکت‌ها باعث شده است که اين موضوع به‌صورت يکى از روش‌هاى عمده تأمين مالي، اعم از بلندمدت و ميان‌مدت، درآيد.

ويژگى‌هاى اجاره‌هاى بلندمدت

اجاره بلندمدت نوعى قرارداد است که به‌موجب آن، مالک يک قلم دارائي، آن را به طرف ديگر قرارداد اجاره مى‌دهد تا در ازاء پرداخت مبالغى مشخص، از آن دارائى استفاده کنند. صاحب دارائى را مؤجر و شخص يا شرکتى که حق استفاده از دارائى را کسب مى‌کند مستأجر مى‌نامند. ميزان اجاره‌بهاء و مدت قرارداد و زمان پرداخت اجاره‌بهاء (به‌صورت اقساط با توافق طرفين قرارداد و زمان پرداخت اجاره‌بهاء (به‌صورت اقساط) با توافق طرفين قرارداد تعيين مى‌گردد. بنابراين، از ديدگاه مستأجر، تأمين مالى‌اى که به اين شکل صورت مى‌پذيرد به‌گونه‌اى است که مى‌توان آن را تأمين مالى با سود يا بهره ثابت به حساب آورد و لذا اجاره مى‌تواند اهرم مالى را افزايش دهد. اصولاً بانک‌هاى تجاري، سازمان‌هاى تأمين مالي، شعباتى از شرکت‌هاى توليدى که با هدف فروش اقساطى و استيجارى به‌وجود آمده‌اند، شرکت‌هاى بيمه، بانک‌هاى سرمايه‌گذارى و برخى از کارگزاران و واسطه‌هاى مالي، در صنعت اجاره‌هاى بلندمدت حضور فعال دارند.

محاسبه ارزش فعلى تعهدات مربوط به اجاره

براى اينکه بتوانيم هزينه‌هاى مربوط به قرارداد اجاره را محاسبه کنيم، بايد ارزش فعلى پرداخت‌هاى مربوط به اجاره را تعيين کنيم.


مثال:

يک قلم دارائى ثابت براى مدت پنج سال اجاره شده است. مستأجر حق دارد در پايان دوره اين قلم دارائى را به قيمت ۲ ميليون ريال خريدارى کند. اجاره‌بهاء سالانه ۵ ميليون ريال و هزينه سرمايه مستأجر ۱۰ درصد است.


اگر فرض شود که اقساط مربوط به اجاره‌بهاء در پايان هر سال پرداخت مى‌گردد، مى‌توان گفت که مستأجر بايد ۵ قسط به‌اضافه قيمت خريد (در پايان سال پنجم) پرداخت کند ارزش فعلى پرداخت‌هاى مربوط به اين قلم دارائى به شيوه زير تعيين مى‌گردد:


ريال ۲۰،۱۹۷،۰۰۰ = (۶۲۱/۰) ۲،۰۰۰،۰۰۰ + (۷۹۱/۳) ۵،۰۰۰،۰۰۰

شيوه ثبت دارائى‌هاى اجاره‌اى

شيوهٔ ثبت دارائى‌هاى اجاره‌اى (اجاره به شرط تمليک يا اجاره با خدمات) در پى خواهد آمد.


اجاره به شرط تمليک. اگر شرکتى يک قلم دارائى سرمايه‌اى اجاره کرده باشد، در ترازنامه آن را به‌صورت يک قلم دارائى و يک قلم بدهى نشان مى‌دهد. در بخش دارائى‌ها، آن را با عنوان دارائى اجاره‌اى ـ سرمايه‌اى ثبت مى‌کنند. ارزش اوليه اين دو حساب برابر با مجموع ارزش فعلى اقساط پرداختنى است.


حساب دارائى به روش خط مستقيم مستهلک مى‌شود، ولى همان‌گونه که توضيح خواهيم داد، براى کاهش بدهى موجود در ترازنامه فقط از بخشى از مبلغى که بابت قسط پرداخت مى‌شود استفاده خواهد شد به همين علت، امکان دارد که پس از پرداخت اولين قسط، مقادير متعلق به حساب دارائى و حساب بدهى اين دارائى متفاوت باشند.


اجاره با خدمات. اگر شرکتى يک قلم دارائى را به‌منظور استفاده از آن اجاره کند (مثل يک دستگاه زيراکس) به‌گونه‌اى که بايد در پايان مدت اجاره آن را به صاحب آن برگرداند، نبايد اين قلم را در ترازنامه نشان دهد. مبالغى را که بابت اجاره پرداخت مى‌کند به‌عنوان هزينه دوره در صورتحساب سود و زيان منظور مى‌گردد. با مثالى که در پى مى‌آيد، دو نمونه ترازنامه ارائه مى‌گردد. يکى از آنها يک قلم دارائى را به شرط تمليک و ديگرى آن را به‌صورت اجاره با خدمات اجاره کرده است.


مثال:

شرکتى بر آن است تا قراردادى امضاء کند که به‌موجب آن، يک قلم دارائى را به مبلغ ۱۰۰ ميليون ريال اجاره خواهد کرد. شيوهٔ ثبت اين قلم دارائى در ترازنامه، به اين مسئله بستگى دارد که آيا قرارداد از نوع اجاره به شرط تمليک است يا اينکه شرکت مى‌تواند براى دوره معينى از آن استفاده کند و سپس آن را به صاحب اصلى تحويل دهد. اگر قرار باشد که شرکت در پايان مدت اجاره آن قلم از دارائى را به صاحب آن بازگرداند. (به‌اصطلاح اجاره به شرط تمليک نباشد)، بستن چنين قراردادى نمى‌تواند ترازنامهٔ شرکت را تغيير دهد. از سوى ديگر، اگر قرارداد اجاره از نوع اجاره به شرط تمليک باشد، ترازنامه شرکت به‌شرح زير تغيير خواهد کرد:

جدول ترازنامه

  اجاره با خدمات (ريال) اجاره به شرط تمليک (ريال)
دارائى‌ها
اجاره به شرط تمليک، منهاى استهلاک انباشته ۰ ۱۰۰،۰۰۰،۰۰۰
ساير دارائى‌ها ۱۵۰،۰۰۰،۰۰۰ ۱۵۰،۰۰۰،۰۰۰
کل دارائى‌ها ۱۵۰،۰۰۰،۰۰۰ ۲۵۰،۰۰۰،۰۰۰
بدهى‌ها و حقوق صاحبان سهام
  تعهدات مربوط به قرارداداجاره به شرط تمليک ۰ ۱۰۰،۰۰۰،۰۰۰
  وام بلندمدت ۵۰،۰۰۰،۰۰۰ ۵۰،۰۰۰،۰۰۰
  حقوق صاحبان سهام ۱۰۰،۰۰۰،۰۰۰ ۱۰۰،۰۰۰،۰۰۰
  کل بدهى‌ها و حقوق صاحبان سهام ۱۵۰،۰۰۰،۰۰۰ ۲۵۰،۰۰۰،۰۰۰


اگر قرارداد از نوع اجاره به شرط تمليک باشد، نه فقط دارائى‌ها بلکه ميزان بدهى‌هاى شرکت نيز افزايش مى‌يابد. اگر اجاره از نوع عملياتى (بدون شرط تمليک) باشد دارائى‌ها و بدهى‌هاى شرکت تغيير نخواهد کرد. لذا نسبت بدهى‌ها به کل دارائى‌ها در حالت اجاره با خدمات برابر با ۳۳% خواهد شد:


%۳۳ = ۱۵۰،۰۰۰،۰۰۰ ÷ ۵۰،۰۰۰،۰۰۰


ولى اگر قرارداد از نوع اجاره به شرط تمليک باشد، اين نسبت به ۶۰ درصد خواهد رسيد، يعني:


%۶۰ = ۲۵۰،۰۰۰،۰۰۰ ÷ ۱۵۰،۰۰۰،۰۰۰