ريسک مجموعه سهام و بازده سرمايه

افراد و سازمان‌هاى سرمايه‌گذار (مثل صندوق‌هاى بازنشستگى و صندوق‌هاى مشترک سرمايه‌گذاري) براى کاهش ريسک سرمايه‌گذارى خود، در سهام شرکت‌هاى مختلف سرمايه‌گذارى مى‌کنند. اين نوع سرمايه‌گذارى را ”مجموعه اوراق بهاءدار يا پُرتفوى ـ portfolio“ مى‌نامند. از آنجا که اين نوع مجموعه‌ها داراى ريسک است، نرخ بازده آنها نيز داراى ريسک است. به بيان ديگر چه‌بسا نرخ بازده سرمايه‌گذار با نرخ بازده مورد انتظار وى متفاوت باشد. نرخ بازده مورد انتظار يک مجموعه سهام با منظور کردن ضريب احتمال مربوط به آن مجموعه و محاسبه ارزش مورد انتظار آنها تعيين مى‌شود. ريسک مجموعه سهام از راه محاسبه انحراف معيار آن تعيين مى‌شود.

منحنى ريسک و بازده

شاخص قيمت بورس سهام، داراى نرخ بازدهى است که به‌وسيله ”بازده دوره تملک“ آن تعيين مى‌شود. ريسک اين پرتفوى سهام فقط ريسک سيستماتيک (بر مبناى ضريب بتا مساوى با يک) را دربر مى‌گيرد. ويژگى ريسک و بازده اين شاخص بازار به ما کمک مى‌کند تا معادله‌اى بسازيم که آن را منحنى ريسک و بازده (security market line ـ SML) مى‌نامند و در تعيين نرخ بازده مورد انتظار يک سهم از آن استفاده مى‌کنند.

بتا (β): شاخصى براى تعيين ريسک سيستماتيک

از ديدگاه دارندهٔ يک پرتفوي، ريسک سيستماتيک پرتفوى مهم است و اين بدان مفهوم است که قضاوت دربارهٔ تک‌تک سهام، نه براساس انحراف معيار بازده آن بلکه بر مبناى ريسک سيستماتيک آن‌ صورت مى‌گيرد. اگر بخواهيم اين مطلب را به‌صورت ديگرى بيان کنيم، بايد بگوئيم که ريسک سيستماتيک هر سهم، تعيين‌کننده نرخ بازدهى است که صاحب آن سهم بايد انتظار کسب آن را داشته باشد (تا براساس آن اقدام به خريد کند).


در مرحله عمل، ريسک سيستماتيک موجود در يک سهام با ريسک سيستماتيک موجود در کل بازار سهام مقايسه مى‌شود و نتيجه کار، ”شاخص ريسک سيستماتيک“ براى آن سهم به‌خصوص نام دارد. براى محاسبه نرخ بازدهى که خريدار سهم انتظار وصول آن را دارد از اين شاخص استفاده مى‌شود. اين شاخص ريسک سيستماتيک را ضريب بتا ـ Beta coefficient مى‌نامند و آن را با حرف يونانى β نشان مى‌دهند.


براى محاسبه بتا از شاخص قيمت بورس سهام (که نشان‌دهنده سطح عمومى قيمت سهام در بورس است) استفاده مى‌کنند. ضريب بتا براى يک سهم به‌خصوص به اين‌صورت تعيين خواهد شد که درجه ريسک سيستماتيک آن سهم را با ريسک سيستماتيک متعلق به شاخص قيمت بورس سهام مقايسه مى‌کنند (در بخش پيوست اين مبحث روش آمارى براى محاسبه اين ضريب تشريح شده است). اگر مقدار ضريب بتا که به‌دست مى‌آيد عدد ۱ باشد، ريسک سيستماتيک آن سهم مساوى ريسک سيستماتيک بازار سهام خواهد بود و اين بدان مفهوم است که ”بازده دوره تملک“ آن سهمِ به‌خصوص هماهنگ با کاهش و افزايش نرخ بازده کل سهام تغيير خواهد کرد. اگر ضريب بتا براى يک سهم ۲/۱ باشد، نرخ بازدهى آن سهم ۲۰ درصد بيشتر از تغييرات بازده بازار تغيير خواهد کرد. به همين ترتيب اگر ضريب بتا متعلق به يک سهم به‌خصوص ۹/۰ باشد، بدان مفهوم است که ريسک سيستماتيک آن کمتر از ريسک سيستماتيک کل بازار سهام است و مى‌توان چنين انتظار داشت که تغييرات نرخ بازدهى آن برابر ۹۰ درصد کل تغييرات بازده کل بورس باشد. غالباً براى نشان دادن نوسانات نرخ بازدهى هر سهم از ضريب بتا استفاده مى‌کنند. آنچه بايد کاملاً بدان‌ توجه کرد اين است که ضريب بتا معيارى است براى تعيين درجه تغييرپذيرى و نوسان آن نسبت به تغييرات شاخص بورس سهام يا ميزان ريسک سيستماتيک يک سهم نسبت به ميزان ريسک سيستماتيک کل سهام موجود در بورس.

تجزيه ريسک پرتفوى

ريسک پرتفوى به دو بخش سيستماتيک و غيرسيستماتيک تقسيم مى‌شود و کاربردهاى نسبتاً مهمى دارد. يک پرتفوى که متشکل از تعداد زيادى سهام است فقط داراى ريسک سيستماتيک است؛ زيرا ريسک‌هاى غيرسيستماتيک يکديگر را حذف و خنثى مى‌کنند. هنگامى‌که تعداد سهام يک پرتفوى به ۴۰ برسد، افزايش سهام نمى‌تواند انحراف معيار آن پرتفوى را کاهش دهد. بنابراين، نرخ بازده مورد توقع صاحب يک پرتفوى (سهامى که داراى ريسک باشد) فقط به نرخ بازده مورد انتظار و ريسک پرتفوى سيستماتيک آن مجموعه بستگى دارد و به هيچ‌وجه به ريسک و بازده تک‌تک آن سهام موجود در بازار بستگى نخواهد داشت. انحراف معيار يک پرتفوى سهام کاملاً متنوع به ريسک سيستماتيک هريک از سهام بستگى دارد.

خريد انواع سهام و کاهش ريسک

درجه ريسک يک مجموعه سهام (که با محاسبه انحراف معيار آن تعيين مى‌شود) به چندين عامل بستگى دارد که يکى از آنها تعداد سهام آن مجموعه است. افزودن سهام مختلف به مجموعه، اصولاً باعث کاهش انحراف معيار آن مى‌شود. حال اين پرسش مطرح مى‌شود که آيا دو برابر کردن تعداد سهام يک مجموعه مى‌تواند ريسک آن را تا نصف کاهش دهد؟ به‌طور کلي، پاسخ منفى است.


افزايش تعداد سهام يک مجموعه را به‌اصطلاح ”تنوع بخشيدن ـ diversification“ به آن مجموعه سهام مى‌گويند.