اين نسبت را حاشيه‌ سود خالص هم مى‌نامند و به‌وسيله آن، سودآورى هر ريال از فروش را محاسبه مى‌کنند؛ به اين ترتيب که مقدار ”سود پس از کسر ماليات“ را بر خالص فروش تقسيم مى‌کنند. نسبت حاشيه سود شرکت سهامى برادران عبارت است از (ارقام به هزار ريال):


سود پس از کسر مالیات حاشیه سود

  =  
خالص فروش
۴۱۰،۰۰۰
( سال ۱۳۷۶ ) = ۰/۰۴۹۷ يا ۹۷/۴% =
=
۸،۲۵۰،۰۰۰
۳۹۵،۰۰۰
( سال ۱۳۷۵ ) = ۰/۰۴۹۴ يا ۹۴/۴% =
 =
۸،۰۰۰،۰۰۰


شرکت سهامى برادران، در سال ۱۳۷۶، در ازاء هر صد ريال فروش، ۹۷/۴ ريال سود کسب کرده است. در واقع، مقدار حاشيه سود شرکت، در مقايسه با سال ۱۳۷۵، تغييرى نکرده است.


نسبت حاشيهٔ سود، نتيجه روابط متقابل سه عامل زير است:


۱. حجم فروش ۲. سياست قيمت‌گذارى ۳. ساختار هزينه

نرخ بازده سرمايه‌گذارى

نرخ بازده سرمايه‌گذارى ـ return on Investment ميزان سود به ازاء هر ريال از وجوه سرمايه‌گذارى‌شده در شرکت را محاسبه مى‌کند؛ به اين ترتيب که ”سود پس از کسر ماليات“ را بر ”کل دارائى‌ها“ تقسيم مى‌کند. مقدار اين نسبت در مورد شرکت سهامى برادران برابر است با (ارقام به هزار ريال):


سود پس از کسر مالیات نرخ بازده سرمایه گذاری

  =  
کل دارائى‌ها
۴۱۰،۰۰۰
( سال ۱۳۷۶ ) = ۰/۰۵۷۷ يا ۷۷/۵% =
=
۷،۱۰۵،۰۰۰
۳۹۵،۰۰۰
( سال ۱۳۷۵ ) = ۰/۰۶۱۸ يا ۱۸/۶% =
 =
۶،۳۹۳،۰۰۰


اين شرکت در سال ۱۳۷۶، در ازاء هر صد ريال دارائي، مبلغ ۷۷/۵ ريال سود کسب کرده است. با توجه به نرخ بازده سال ۱۳۷۵ اين رقم اندکى کاهش يافته است.


نرخ بازده، رابطهٔ بين حجم سرمايه‌گذارى شرکت و سود را تعيين مى‌کند. اگر يک شرکت بر سرمايه‌گذارى‌هاى خود بيفزايد (دارائى‌ آن افزايش يابد)، ولى نتواند به تناسب، مقدار سودِ پس از کسر ماليات خود را افزايش دهد، نرخ بازده سرمايه‌گذارى آن کاهش مى‌يابد؛ بنابراين، افزايش حجم سرمايه‌گذارى شرکت، به‌خودى خود باعث بهبود ثروت سهامداران نمى‌شود. نرخ بازده سرمايه‌گذارى از اهميت بالائى برخوردار است.


عوامل تشکيل‌دهنده نرخ بازده را با استفاده از فرمول زير مى‌توان بررسى کرد:


  خالص فروش   سود پس از کسر مالیات نرخ بازده سرمایه گذاری

  ×  
  =  
  کل دارائى‌ها     خالص فروش  
يا :
نسبت گردش کل دارائی‌ها × حاشیه سود   =   نرخ بازده سرمایه گذاری


سودآورى هر ريال از فروش را با استفاده از حاشيه سود محاسبه مى‌کنند. نسبت گردش کل دارائى‌ها نيز عبارت است از حجم فروش شرکت به ازاء يک ريال دارائى بنابراين، نرخ بازده سرمايه‌گذارى ترکيبى است از حاشيه سود و حجم فعاليت شرکت.


نرخ بازده سرمايه‌گذارى شرکت سهامى برادران براساس فرمول يادشده عبارت است از (هريک از نسبت‌ها قبلاً محاسبه شده بود):


( سال ۱۳۷۶ ) ۰/۰۵۷۷ يا ۷۷/۵%   =   ۰/۰۴۹۷ × ۱/۱۶   =   نرخ بازده سرمایه گذاری
( سال ۱۳۷۵ ) ۰/۰۶۱۸ يا ۱۸/۶%   =   ۱/۲۵ × ۰/۰۴۹۴   =   نرخ بازده سرمایه گذاری


تجزيه و تحليل اين نسبت‌ها نشان مى‌دهد که افزايش حاشيه سود اين شرکت در سال ۱۳۷۶ (نسبت به سال ۱۳۷۵) کمتر از آن است که کاهش در ”گردش کل دارائى‌ها“ را خنثى کند؛ بنابراين، کاهش در نرخ بازده سرمايه‌گذارى مى‌تواند نتيجه کاهش در ”گردش کل دارائى‌ها“ (نه در حاشيه سود) باشد.


با استفاده از فرمول نرخ بازده سرمايه‌گذارى مى‌توان دريافت که فقط افزايش فروش نيست که باعث افزايش نرخ بازده سرمايه‌گذارى مى‌شود. بلکه براى افزايش نرخ يادشده، آنچه بايد انجام شود افزايش حاشيه سود شرکت، افزايش نسبت گردش دارائى‌ها يا هر دوى آنها است.

نرخ بازده حقوق صاحبان سهام

نرخ بازده حقوق صاحبان سهام ـ return on equity را RDE يا نرخ بازده ارزش ويژه مى‌نامند. با استفاده از اين نسبت سود شرکت در ازاء هريک ريال حقوق صاحبان سهام محاسبه مى‌شود؛ به اين ترتيب که ”سود پس از کسر ماليات“ را بر ”حقوق صاحبان سهام“ تقسيم مى‌کنند. مقدار اين نسبت در مورد شرکت سهامى برادران عبارت است از:


   سود پس از کسر مالیات حقوق صاحبان سهام

  =  
نرخ بازده حقوق صاحبان سهام
۴۱۰،۰۰۰
( سال ۱۳۷۶ ) = ۰/۱۲۶۴ يا ۶۴/۱۲% =
=
۳،۲۴۲،۵۰۰
۳۹۵،۰۰۰
( سال ۱۳۷۵ ) = ۰/۱۴۴۹ يا ۴۹/۱۴% =
 =
۲،۷۲۵،۷۵۰


بازده حقوق صاحبان سهام اين شرکت، از رقم ۴۹/۱۴% در سال ۱۳۷۵ به رقم ۴۶/۱۲% در سال ۱۳۷۶ کاهش يافت.


با استفاده از نرخ بازده حقوق صاحبان سهام رابطه بين سود و ارزش ويژه شرکت مشخص مى‌شود. زمانى‌که شرکتي، مانند شرکت سهامى برادران، وام‌هاى کوتاه‌مدت و بلندمدت داشته باشد، افزايش ثروت سهامداران در صورتى امکان‌پذير است که نرخ بازده سرمايه‌گذارى از نرخ بهرهٔ اين وام‌ها بيشتر باشد. در اين‌صورت، مازاد نرخ بازده (نسبت به نرخ هزينه وام) به سهامداران شرکت تعلق مى‌گيرد. اما اگر نرخ بازده شرکتى از نرخ هزينهٔ بهره کمتر باشد، نرخ بازده حقوق صاحبان سهام کاهش مى‌يابد.