دليل اينکه آتش‌سوزى به‌طور هولناکى توسعه پيدا مى‌کند اين است که يا دير به وجود آن پى برده‌اند و يا اينکه با وسايل موجود نتوانسته‌اند به‌موقع آن را خاموش کنند. اصل موفقيت‌آميز حفاظت از آتش‌سوزى اين است که يقين حاصل شود آتش‌سوزى‌هاى احتمالي، ظرف چندلحظه پس از وقوع کشف و دفع مى‌شوند. کشف سريع، براى تخليهٔ بناى طعمهٔ آتش‌سوزى وقت کافى در اختيار مى‌گذارند. با مراقبت انساني، هميشه کشف سريع صورت نمى‌گيرد، حتى وقتى هم که اشخاص به‌وجود آتش‌سوزى پى مى‌برند اغلب در اعلام آتش‌سوزى و استمداد، ترديد و تأخير مى‌ورزند.


در اغلب بناها، به‌غير از بناهاى مسکوني، ساعات اشتغال بسيار کمتر از ساعات غيراشتغال است. تجربه نشان داده است که بيشتر آتش‌سوزى‌ها از ساعت ۱۸ تا ۶ صبح روز بعد، يا به‌عبارت ديگر در ساعات اشغال‌ نشدهٔ بنا به‌وقوع مى‌پيوندد. به‌علاوه، در بعضى از بناها، اعم از صنعتى يا تجارى و حتى مسکونى بسيار کم ‌رفت و آمد، آتش‌سوزى‌هاى فراوانى رخ داده است که به‌دليل دير متوجه‌شدن، توسعهٔ بسيار يافته و خسارت‌هاى فراوانى حتى به اماکن مجاور وارد کرده است. اتاق‌هاى انبار اغلب منشاءِ آتش‌سوزى‌هاى پردامنه هستند. مأمورانى که در فواصل کوتاه بناهاى موردنظر را سرکشى مى‌کنند اين خطر را تا اندازه‌اى کاهش مى‌دهند، ولى با اين ترتيب نيز نمى‌توان به هيچ‌وجه يقين حاصل کرد که کليهٔ آتش‌سوزى‌ها به‌موقع و به‌سرعت کشف خواهند شد.


گاهى ممکن است در مدت زمانى متجاوز از نيم‌ساعت، آتش‌سوزى در نقطه‌اى از بنا بدون جلب‌توجه رفته‌رفته نشو و نما و توسعه پيدا کند و يکباره شعله‌ور و به آتش‌‌سوزى عظيمى تبديل شود. در حالى‌که ممکن است مراقبان انسانى فقط چند دقيقه پيش از شعله‌وري، محل را بازديد کرده باشند اما متوجه ماجرا نشده باشند. بنابراين، حتى به مراقبان انسانى نيز نمى‌توان به‌طور صد درصد اطمينان کرد. يگانه راه‌حل مطمئن به‌کار بردن ادوات خودکار کشف آتش‌سوزى و در صورت امکان نصب ادوات خودکار آتش‌نشانى است.

ادوات خودکار کشف و اعلام حريق

بهترين وسيله آبفشان خودکار است. اين سيستم به‌محض شروع به آب‌پاشى بر روى آتش‌سوزى کشف‌شده، به‌خودى‌خود زنگ خطر را نيز به ‌صدا درمى‌آورد و وجود آتش‌سوزى را به مسئولان امر اعلام مى‌دارد. آبفشان خودکار با استفاده از جدول‌هاى آب، آتش‌سوزى را در لحظات اوليهٔ شروع و قبل از گسترش، احساس و با آن به‌طور موضعى مبارزه مى‌کند؛ در عين‌حال خود نيز عامل خسارت بيشتر نمى‌شود.


در موقعيت‌هاى خاصي، وسيلهٔ اعلام خطر خودکار ممکن است به‌تنهائى تا اندازه‌اى ثمربخش باشد ولى هيچ‌گاه جاى آب‌پاش‌هاى خودکار را نمى‌گيرد و ما را از اين وسيلهٔ حياتى بى‌نياز نمى‌کند. البته ممکن است ادوات اعلام خطر زودتر از آب‌پاش‌هاى خودکار عمل کنند ولى پس از اعلام خطر تا رسيدن مأموران آتش‌نشانى به محل و شروع به اطفاء، دقايق گران‌بهائى مى‌گذرند. در حالى‌که تأخير عمل آب‌پاش‌هاى خودکار در مقابل دقايق تلف‌شده تا سررسيدن مأموران آتش‌نشانى بسيار ناچيز است و به هيچ‌وجه از ارزش آب‌پاش‌ها نمى‌کاهد. در مکان‌هائى که سرعت انتشار آتش در آنها زياد انتظار مى‌رود اين تأخير در عمل آتش‌نشانى ممکن است آتش‌سوزى را از حد کنترل خارج کند. وقتى ساختمانى از ايستگاه واحدهاى آتش‌نشانى شهرى کمى دور است اهميت و ارزش آب‌پاش‌هاى خودکار بيشتر درک مى‌شود. در صورتى‌که استقرار آب‌پاش‌هاى خودکار عملى نباشد، يا چندان ضرورى به‌نظر نرسد باز به صلاح است که ادوات اعلام خطر را مستقيماً به نزديک‌ترين واحد آتش‌نشانى شهرى وصل کنند، نه اينکه تنها به اعلام خطر محلى قناعت شود؛ به اين‌ دليل که اعلام خطر به واحد آتش‌نشاني، به هرحال زمان‌بر است و موجب تأخير مى‌شود که نتيجهٔ آن، توسعهٔ آتش‌سوزى و خسارت‌هاى زياد خواهد بود.

ترکيبات سيستم‌ها

علاوه بر سيم‌کشى‌هاى لازم الکتريکي، اجزاءِ اصلى سيستم خودکار اعلام آتش‌سوزى عبارت است از: کاشف‌ها، تابلوى بصري، ادوات اعلام‌کنندهٔ صدادار، دستگاه خبرکنندهٔ واحدهاى آتش‌نشاني، نيروى تغذيه و کاشف حرارتي. اين کاشف ممکن است از نوع ”نقطه‌اي“ يا ”خطي“ باشد. نوع نقطه‌اى چنانکه از اسم آن پيدا است کوچک است ولى نوع خطى از عنصر حساس درازى تشکيل يافته است که قسمت وسيعى از سقف را فرا مى‌گيرد. عناصر حساس زير در کاشف حرارتى به‌کار مى‌روند:


برادهٔ فلزي، ميله، سيم يا کلاف سيمى (که به ‌محض حرارت ديدن منبسط مى‌شوند)، آلياژهاى ذوب‌شونده يا فيوز، هادى‌هائى که مقاومت آنها بر اثر حرارت تغيير مى‌يابد و لوله‌هاى توخالى حاوى مايعى که به‌ محض حرارت ديدن منبسط مى‌شود و بر يک ديافراگم فشار وارد مى‌آورد.


اخيراً آزمايش‌هائى براى استفاده از پرتوى ليزر در زمينهٔ کاشف‌ها به‌ويژه کاشف حرارتى به‌عمل آمده که نتيجهٔ آن رضايت‌بخش بوده است و شايد در آيندهٔ نزديک مصارف عمده پيدا کند. بعضى از کاشف‌ها به ترتيبى تعبيه مى‌شوند که در حرارت‌هاى مشخص که معمولاً بين ۵۷ تا ۸۲ درجهٔ سانتى‌گراد است عمل کنند. بعضى ديگر را طورى مى‌سازند که به‌هنگام بالا رفتن سريع حرارت به‌سرعت عمل کنند.


عمل کاشف خطى در واقع برابر با مجموعه‌اى از کاشف‌هاى نقطه‌اى است. کاشف‌هاى حرارتى بايد در برابر حرارت بسيار حساس باشند تا به‌سرعت عمل کنند، ولى اگر حرارت زياده از حد باشد ممکن است با تغيير عادى هوا مانند گرم‌شدن مکان بر اثر بخارى يا شوفاژهاى گوناگون بر اثر پرتوهاى آفتاب، يا در مکان‌هاى صنعتى بر اثر کنش و واکنش‌هاى شيميائى عادي، به‌خودى‌خود به‌کار افتند. دو عامل بر مدت‌زمان به‌کار افتادن اين نوع کاشف‌ها اثر دارند: درجهٔ حرارت مقرر و مدت آمادگى حرارتي.(۱) بالا رفتن تدريجى حرارت محل، بر سرعت عمل کاشف‌هاى معمولى و نوع بسيار حساس آن به يک ميزان اثرمى‌گذارد. درجهٔ حساسيت کاشف‌هاى ليزرى تقريباً برابر با کاشف‌هاى بسيار حساس است ولى ميدان عمل کاشف‌هاى ليزرى وسيع‌تر است و درصدد هستند آنها را تعبيه کنند که احتمال اعلام خطرهاى کاذب کمتر شود.


(۱) . مدت‌زمان لازم از لحظهٔ رسيدن حرارت به کاشف براى به‌کار افتادن آن.


تابلوى بصرى که معمولاً محل نصب آن با نظر يکى از مقامات صلاحيت‌دار فنى سازمان آتش‌نشانى انتخاب مى‌شود از اجزاءِ سيستم اعلام خطر به‌شمار مى‌رود و کليهٔ مدارهاى الکتريکى کاشف‌ها به آن متصل است. هر مدار به يک اعلام‌کننده (خبرکنندهٔ) جداگانه اتصال دارد به‌ طورى‌که هر کاشف که به‌کار افتد محل آن بر روى تابلو معلوم مى‌شود. اين تابلوها طورى تعبيه مى‌شوند که خوب کارکردن مدارها را به‌خودى‌خود کنترل کنند و به‌محض اينکه يکى خوب کار نکرد نشان مى‌دهند. دستگاه صداکننده نيز بايد در جنب تابلوى اعلام خطر نصب شود. اين دستگاه بايد نشان دهد که کدام محل طعمهٔ آتش‌سوزى شده است، به‌ويژه وقتى‌که ساختمان موردنظر از چند بناى مختلف تشکيل يافته باشد. با اين تمهيدات، مأموران آتش‌نشانى با مراجعه به تابلو، بى‌درنگ به محل آتش‌سوزى درون بنا پى مى‌برند.