قرارداد بيمهٔ آتش‌سوزي، توافقى بين بيمه‌گذار و بيمه‌گر است که به‌شکل بيمه‌نامه متجلى مى‌شود. بر اساس اين قرارداد، بيمه‌گر در مقابل دريافت وجهى که ”حق بيمه“ ناميده مى‌شود زيان‌هاى مالى بيمه‌گذار، ناشى از آتش‌سوزى يا خطرهاى ديگرى را که بيمه شده‌اند، جبران مى‌کند. تعهد بيمه‌گر در مورد اموال به خصوصى است که در بيمه‌نامه با عنوان ”اموال بيمه‌شده“ مشخص شده‌اند.

بيمه‌نامه با افزايش پلکانى سرمايه

افزايش خودبه‌خودى سرمايهٔ بيمه ‌شده در اين نوع بيمه‌نامه تحت شرايطى امکان‌پذير است. اتخاذ اين شيوه براى جلوگيرى از اعمال قاعدهٔ نسبى در مواقعى است که بيمه‌گذار به‌دليل وجود تورم و افزايش قيمت اموال بيمه‌شده در بازار، در طول مدت قرارداد متناسب با تورم، با موافقت بيمه‌گر درصدى را براى افزايش خودبه‌خودى سرمايهٔ بيمه‌شده انتخاب مى‌کند. براى مثال، ۲۰ درصد سرمايهٔ بيمه‌شده در طول مدت قرارداد به‌نسبت تورم تا درصد توافق براى باقيماندهٔ مدت افزايش مى‌يابد. حق بيمهٔ اضافى به مأخذ ۵۰ درصد حق بيمه، بر اساس سرمايهٔ اضافه‌شده تا پايان مدت اعتبار بيمه‌نامه است. از اين نوع بيمه‌نامه مى‌توان براى بيمهٔ ساختمان و محتويات با شرط جايگزين يا بدون شرط جايگزيني، به استثناءِ موجودى‌ها، استفاده کرد. اشکال اين نوع بيمه‌نامه آن است که در طول مدت قرارداد، تورم با آهنگ يکنواخت افزايش ندارد. همچنين امکان دارد که درصد انتخاب ‌شده با واقعيت مطابقت نداشته باشد.

بيمه‌نامه با سرمايهٔ تفکيک‌ناپذير

اين نوع بيمه‌نامه مختص مجتمع‌هاى صنعتى بزرگ است که تنوع توليد، انبارهاى گوناگون و سرمايه‌هاى درحال تغيير از ويژگى‌هاى آنها است. از اين‌رو، بيمه‌گذار نمى‌تواند سرمايه را به تفکيک براى هر قسمت تعيين کند. در چنين مواردى تعهد بيمه‌گر سرمايهٔ کل مجموعه است. وى بيمه‌گذار را ملزم مى‌کند که لااقل هر سه سال يک‌بار حداکثر ارزش متمرکز در هر محل را براى ررسى مجدد قرارداد، تعديل نرخ و تأمين پوشش اتکائى لازم را براى وى ارسال کند.

بيمه‌نامه بر اساس اولين خسارت

از اين بيمه‌نامه در چنين مواقعى استفاده مى‌شود: محاسبهٔ ارزش مورد بيمه به‌طور دقيق قابل محاسبه يا مشخص نباشد؛ ارزش کامل آن قابل محاسبه است ولى بيمه‌گذار پيش‌بينى مى‌کند که وقوع خسارت کلى و کامل (مانند دزدي) امکان ندارد؛ يا بيمه‌گذار ممکن است ترجيح دهد که تنها بخشى از اموال خود را پوشش دهد.


حداکثر تعهد بيمه‌گر در بيمه‌نامه بر اساس اولين خسارت (فرست‌لاس) رقمى به‌مراتب کمتر از ارزش مورد بيمه است و در بيمه‌نامه قيد مى‌شود. حق بيمه بر اساس ارزش کل، محاسبه و دريافت مى‌شود. از آنجا که تعهد بيمه‌گر کاهش پيدا مى‌کند، در حق بيمهٔ بيمه‌گذار نيز تخفيف داده مى‌شود. بنابراين در اين نوع بيمه‌نامه بيمه‌گذار حق بيمهٔ کمترى مى‌پردازد. افزون بر اين، قاعدهٔ نسبى اعمال نمى‌شود.

بيمه‌نامهٔ اظهارنامه‌اى

براى جلوگيرى از بيمه به ‌قيمت بيش از ارزش حقيقى مورد بيمه يا کم بيمه‌شدگى در محلى که موجودى آن در نوسان است، براى صدور بيمه‌نامه براساس اظهارنامه مقرراتى وجود دارد. در هنگام صدور اين بيمه‌نامه حق بيمه‌ٔ موقت براساس سرمايه و نرخ مندرج در بيمه‌نامه محاسبه و از بيمه‌گذار دريافت مى‌شود. مبلغ سرمايهٔ بيمه‌شده براى مورد بيمه با سرمايهٔ متغير که در بيمه‌نامه قيد شده است تعيين حداکثر ارزش موجودى مورد تأمين خواهد بود.


هرگاه در طول اعتبار بيمه‌نامه، موجودى از اين مبلغ (بيمه‌شده) تجاوز کند بيمه‌گذار بايد از بيمه‌گر بخواهد تا با الحاقيه‌اى مبلغ بيمه‌شده را افزايش دهد، در غير اين‌صورت شرکت بيمه در مورد مازاد تعهدى ندارد. بيمه‌گذار موظف است که موجودى هر ماه را حداکثر تا پانزدهم يا تا پايان ماه بعد به بيمه‌‌گر اعلام دارد. در صورتى‌که موجودى يک يا چندماه به‌موقع به شرکت اعلام نشود آخرين موجودى اعلام‌شده مأخذ محاسبهٔ حق بيمه و معرف حداکثر تعهد شرکت خواهد بود. بيمه‌گذار بايد هنگام انعقاد قرارداد بيمه، اولين ميزان موجودى را به اطلاع شرکت برساند .مبناى محاسبهٔ حق بيمهٔ قطعي، متوسط اظهارنامه‌هاى ماهانه خواهد بود، ولى در هرحال حداقل حق بيمهٔ قطعى معادل نصف حق بيمهٔ موقت است. حداکثر تعهد شرکت براى جبران خسارت معادل موجودى کالا در زمان وقوع حادثهٔ موضوع بيمه يا آخرين اظهارنامه، هرکدام که کمتر باشد، خواهد بود. براى موجودى کارخانه‌ها که معمولاً به‌طور مرتب در حال تغيير است، بيمه‌نامهٔ اظهارنامه‌اى صادر مى‌شود.

بيمه‌نامه به‌قيمت بيش از ارزش واقعى مورد بيمه

اگر مبلغ بيمه‌شده از ارزش واقعى مورد بيمه باشد، از آنجا که بيمه نبايد و نمى‌تواند منبع سود و منفعت بيمه‌گذار باشد در صورت تحقق خطر مورد بيمه، حداکثر خسارت پرداختى به بيمه‌گذار به‌قيمت واقعى خواهد بود و نه بيش از آن.

بيمه‌نامه به‌قيمت کمتر از ارزش واقعى مورد بيمه

اگر مورد بيمه به کمتر از ارزش واقعى بيمه شده باشد در آن‌صورت خسارت به‌نسبت مبلغ بيمه‌شده به ارزش واقعى پرداخت مى‌شود. به‌عبارت ديگر، اگر در زمان وقوع خسارت ثابت شود که قيمت واقعى بيشتر از مبلغ بيمه شده است قاعدهٔ نسبى اعمال خواهد شد:


  مبلغ بيمه‌شده × خسارت وارده = خسارت قابل پرداخت
              ارزش واقعى


بنابراين مبلغ بيمه‌شده بايد با ارزش واقعى مورد بيمه يکسان باشد.


براى جلوگيرى از صدور بيمه‌نامه به مبلغ کمتر از قيمت واقعي، رعايت موارد زير ضرورى است:


۱. اموال بيمه‌شده را کارشناسان حرفه‌اى تا حد امکان بايد به‌طور کامل ارزيابى کنند.


۲. افزايش ارزش مورد بيمه در طول مدت اعتبار بيمه‌نامه براى صدور الحاقيه به اطلاع بيمه‌گر برسد.


۳. هر سال در موقع تجديد بيمه‌نامه، در ارزش اموال بيمه‌شده تجديدنظر به‌عمل آيد.


۴. اموال جديد طى الحاقيه به بيمه‌نامهٔ اصلى اضافه شوند.

بيمهٔ محصولات کشاورزى

محصولات کشاورزى تحت عنوان‌هاى جداگانه :


۱. محصولات کشاورزى و انبار محصولات، اعم از توليدات زمينى و درختي، به‌استثناءِ دام.


۲. ماشين‌آلات کشارزى و قطعات يدکى مورد نياز کشت، داشت و برداشت.


۳. دام (با مبلغ بيمه‌شدهٔ هر رأس). اگر قيمت دام بيش از حد موردنظر باشد بايد به‌طور جداگانه مشخص شود. ماشين‌آلات، قطعات يدکي، دام و ساختمان مسکونى مشمول مقررات قاعدهٔ نسبى نيستند. مبلغ بيمه‌شده در بيمهٔ دام براى هر رأس در حکم حداکثر تعهد بيمه‌گر است. دام‌هائى که ارزش آنها برابر حداکثر تعهد بيمه‌گر براى هر رأس يا کمتر است و در مجموع ارزش واقعى آنها از ارزش مورد بيمه تجاوز نمى‌کند پوشش بيمه‌اى دارند. خسارت به ‌نسبت ارزش مورد بيمه به ارزش کل واقعى در لحظهٔ وقوع حادثه پرداخت مى‌شود. بيمه‌گر ممکن است تعهدات خود را، بدون دريافت حق بيمهٔ اضافي، به تردد حيوانات در فضاى باز، تغيير مکان و خسارت‌هاى وارده در زمان حمل (از طريق جاده، راه ‌آهن، دريا) و نيز محصولات کشاورزي، ماشين‌آلات، لوازم يدکى و دام هم گسترش دهد.

بيمهٔ کالاهاى فصلى

در عرف تجارت، در بعضى از رشته‌ها تأثير تغييرات فصلى اجتناب‌ناپذير است. در برخى از مشاغل بازرگانان، کالاهاى خريدارى‌شده را انبار و در فصلى عرضه مى‌کنند که تقاضاءِ خريد به‌حداکثر مى‌رسد. بنابراين، موجودى انبار اين اصناف در طى سال ثابت نيست. به همين سبب بيمه‌گذار مى‌تواند براى حداکثر سرمايه سقفى تعيين کند که در طول مدت اعتبار بيمه‌نامه ثابت بماند، يا هر زمان که موجودى افزايش يافت از بيمه‌گر تقاضاءِ تعديل سرمايهٔ بيمه‌شده (با صدور الحاقيه) را داشته باشد. در هر دوحالت، بيمه‌گذار با مشکل مواجه است: در حالت اول، مجبور است که حق بيمهٔ بيشترى بپردازد و در حالت دوم، به‌دليل اينکه ممکن است به‌موقع اطلاعات مربوط به تغييرات به بيمه‌گر نرسد دچار کم بيمه‌شدگى شود. براى رفع اين مشکل مى‌توان از بيمه‌‌نامهٔ خودکار فصلى استفاده کرد. اين بيمه‌نامه به‌خودى‌خود افزايش موجودى بيمه‌گذار در فصل موردنظر را پوشش مى‌دهد و بيمه‌گذار بايد درصد اين افزايش و زمان آن را به بيمه‌گر اعلام کند. حق بيمه نيز به ‌نسبت ميزان افزايش و زمان آن محاسبه و دريافت مى‌شود.

بيمهٔ تمام‌خطر

با بيمهٔ تمام‌خطر مى‌توان هرگونه خسارت اتفاقى را جبران کرد. شرکت‌هاى بيمه از شرايط و بيمه‌نامه‌هاى مختلفى استفاده مى‌کنند. در بيمه‌نامهٔ تمام‌خطر نيز بيمه‌گر همهٔ خسارت‌ها را جبران نمى‌کند. اين نوع بيمه‌‌نامه‌ها استثناءهائى دارند، ولى اصل بر اين است که کليهٔ خسارت‌ها در تعهد بيمه‌گر است، جز مواردى که مشخصاً از تعهدات بيمه‌گر استثناء شده‌اند. استثناءهاى بيمه‌نامهٔ تمام‌خطر شامل موارد زير است:


- جنگ


- هرگونه خسارت ناشى از استفاده از مواد راديواکتيويته و انرژى هسته‌اى


- خسارت ناشى از برخورد امواج صوتي


- شورش، اغتشاش و جنگ داخلى


- زمين‌لرزه و آتشفشان


- خسارت ناشى از تأخير به‌علت ضبط و توقيف به دستور مقامات گمرک يا ساير مراجع ذى‌صلاح


- خسارت ناشى از استهلاک تدريجى و موش‌خوردگى و يا ضايعات وارده از حشرات موذي


- خسارت‌ وارده به چينى‌آلات و وسايل شيشه‌اى (به‌استثناءِ آتش‌سوزى به‌ويژه لنز و ساير لوازم عينک‌سازي.(۱)


(۱) . اين موارد را تحت شرايط مخصوص با پرداخت حق بيمهٔ متناسب با ريسک مى‌توان بيمه کرد.

بيمهٔ پول

در اين بيمه‌نامه، پول عبارت است از: پول نقد و اوراق بهادار بانکي، انواع چک، حواله‌هاى پولى توسط پست، چک‌هاى مسافرتى و بن‌هاى پولى تا زمانى‌که به بيمه‌گذار يا کارکنانى که به‌نام بيمه‌گذار اقدام مى‌کنند تعلق داشته باشد. بر اساس تعريف، عنوان پول در متن قرارداد بيمه حفظ و نگهدارى پول تحويلى به کارکنان براى حمل پول است. حق بيمهٔ اوليه بر اساس برآورد حجم حمل پول در سال، که بيمه‌گذار بايد اعلام کند، محاسبه و پرداخت مى‌شود. حق بيمهٔ قطعى در پايان سال بر اساس اظهارنامه‌هاى ارسالى بيمه‌گذار، که بيان‌گر حمل واقعى در طى مدت بيمه است، تعديل مى‌شود. پوشش بيمه‌نامهٔ پول، تمام خطر و شامل موارد زير است( بيمه‌گذار يا نمايندگان وى بايد پول را با پست سفارشى ارسال کنند):


- پول و ساير اوراق مربوط موجود در محل بيمه‌گذار در ساعت‌هاى اداري


- هنگام شب در گاوصندوق بيمه‌گذار.


- در گاوصندوق محل بيمه‌گذار در غير ساعت‌هاى اداري.


- در محل فعاليت بيمه‌گذار در غير ساعت‌هاى ادارى و خارج از گاوصندوق (محدود به مبلغ معيني).


- در محل سکونت بيمه‌گذار يا يکى از کارکنان بيمه‌گذار (محدود به مبلغ معيني).


- پول همراه امانت‌دار يا مأمور وصول (از لحظه‌اى که پول را از مشترى دريافت مى‌کند مشروط بر آنکه ظرف ۲۴ ساعت به بيمه‌گذار، بانک يا به پست تحويل دهد).


در کليهٔ موارد، حداکثر تعهد بيمه‌گر به مبلغ مندرج در متن قرارداد بيمه محدود است. پوشش بيمه‌اي، شامل خسارت‌وارده به گاوصندوق‌ها، ناشى از دزدى و يا اقدام به دزدي، نيز است.


در بيمهٔ پول، استثناءهاى قرارداد از يک بيمه‌گر به بيمه‌گر ديگر متفاوت است و به‌شرايط بيمه‌نامه بستگى دارد. در اغلب موارد، علاوه بر استثناءهاى استناندارد که شامل خطرهاى جنگ، راديواکتيو، انرژى هسته‌اى و امواج صوتى است خطرهائى مانند ضبط، توقيف، مصادره، کسرى اشتباهي، کاهش قيمت ناشى از استهلاک، خيانت در امانت کارکنان بيمه‌گذار و نظاير اينها نيز جزءِ استثناءها است. در اين قرارداد، شرطى به‌نام ”شرط کليد“ وجود دارد که به ‌موجب آن کليدها بايد از ساختمان بيمه ‌شده خارج شوند و در دست يکى از کارکنان ارشد مورد اعتماد بيمه‌گذار باشد.