خطر طوفان

طوفان به‌علت خاصيت تهاجمى و فاجعه‌آميزى که دارد، همواره زيان‌هاى هنگفتى به بيمه‌گران تحميل کرده است. فعاليت شرکت‌هاى بيمه در آمريکا در اين رشته از سال ۱۸۶۱ و در آلمان از سال ۱۸۹۸ آغاز شد و تا مدت‌ها بيمهٔ طوفان را با ساير خطرها توأماً بيمه مى‌کردند. در ايران نيز بيمهٔ طوفان يکى از خطرهاى اضافى محسوب و معمولاً همراه با بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى به بيمه‌گر ارائه مى‌شود. بيمه‌‌گران، يا طوفان را بر مبناى تعريف مندرج در شرايط عمومى و يا بر مبناى عرف و مقررات علوم هواشناسى تعهد مى‌کنند.


تعريف: طوفان نوع مخصوصى از تغيير و حرکت جوى باد با شدت معين (حداقل سرعت ۸ نات) است. در علم هواشناسى حرکت باد برحسب متر بر ثانيه و يا کيلومتر بر ساعت اندازه‌گيرى مى‌شود. تعيين دقيق حد متوسط حرکت باد، به‌تعداد و مناطقى وابسته است که دستگاه‌هاى هواشناسى نصب مى‌شوند. اطلاعات و آمار هواشناسي، بيمه‌گران را در تعيين موارد شمول و يا عدم شمول خسارت وارده در بيمهٔ طوفان يارى مى‌دهد.فاصلهٔ زمانى لازم براى تعيين حد متوسط سرعت باد ۱۰ دقيقه است. در اين مدت سرعت باد چندين‌بار به ‌حداقل و حداکثر مى‌رسد. حداکثر سرعت تقريباً ۹/۱ برابر حد متوسط حرکت باد در مدت ۱۰ دقيقه است. براساس علم هواشناسى اگر سرعت باد از ۶۶ کليومتر بر ساعت تجاوز کند طوفان محسوب مى‌شود، ولى چون در مدت ۱۰ دقيقه ممکن است سرعت آن تا ۹/۱ برابر حد متوسط افزايش يابد، بنابراين ممکن است بيمه‌گران سرعت کمتر از ۶۶ کيلومتر را نيز طوفان محسوب کنند.


دامنهٔ پوشش: تأمين بيمه‌گر در بيمهٔ طوفان شامل خسارت‌هاى مستقيم، غيرمستقيم و فرعى به‌شرح زير است:


- خسارت‌هاى مستقيم: خسارت‌هاى مورد تعهد بيمه‌گر بايد ناشى از اثر مستقيم طوفان باشد (مانند اينکه بر اثر افتادن درخت يا خراب‌شدن قسمتى از ساختمان يا اشياءِ ديگر بر روى مورد بيمه، به اموال بيمه‌شده خسارت وارد آيد).


- خسارت‌هاى غيرمستقيم: خسارت‌هائى هستند که بعد از طوفان و در نتيجهٔ طوفان وارد مى‌شوند و اجتناب‌ناپذير هستند، مانند نفوذ باران از محفظه‌اى بر اثر شکستن شيشه (که خسارت مستقيم ناشى از طوفان است) و خسارت به اشياءِ داخل ساختمان.


- خسارت‌هاى فرعي: عبارت است از خسارت‌هاى ناشى از خراب‌کردن و نقل مکان ضرورى بعد از وقوع طوفان و مفقودشدن اشياء در جريان کار.


استثناءها: در بيمهٔ طوفان، بيمه‌گر در مورد خسارت‌هاى زير تعهدى ندارد:


۱. سقوط بهمن (حتى اگر ناشى از طوفان باشد) ؛ ۲. خسارت‌هاى ناشى از امواج دريا؛ ۳. خسارت‌هاى ناشى از نفوذ برف، باران و تگرگ از در و پنجره و يا ديگر محفظه‌هاى باز؛ و ۴. خسارت‌هاى ناشى از زمين‌لرزه و انرژى هسته‌اي.

خطر انفجار

بند ۳ مادهٔ ۱۰ شرايط عمومى آتش‌سوزي، انفجار را به مفهوم هر نوع آزادشدن ناگهانى انرژى حاصل از انبساط گاز يا بخار مى‌داند. طبق اين تعريف واژهٔ ”ناگهاني“ نقش اساسى ايفاء مى‌کند. انفجار زمانى ناگهانى است که شروع و خاتمهٔ آن قابل پيش‌بينى و اندازه‌گيرى نباشد. خطر انفجار، هم شامل خسارت‌هاى ناشى از انفجار آتش‌زا و هم انفجار سرد مى‌شود. هرگاه انفجار باعث آتش‌سوزى شود و فقط خطر آتش‌سوزى بيمه باشد خسارت‌هاى ناشى از خودِ انفجار بيمه نيست ولى آتش‌سوزى ناشى از آن بيمه است. اگر آتش‌سوزى موجب انفجار شود بيمه‌گر آتش‌سوزى متعهد است که خسات‌هاى ناشى از انفجار به‌دنبال آتش‌سوزى را نيز جبران کنند. در ايران طبق شرايط عمومى و تعرفهٔ مصوب شوراى عالى بيمه خطر انفجار، خطر اضافى تلقى نمى‌شود.


- انفجار شيميائى يا هسته‌اي:

اين انفجار ناشى از واکنش‌هاى شيميائى در داخل مخزن است و امکان دارد فقط به بدنهٔ داخلى خسارت بزند و يا گاز اشتعال‌پذير خارج شود (مانند انفجارهاى ناشى از گاز و بخار در کارخانه‌هاى رنگ‌سازي).


- انفجار مخزن:

افزايش حجم گازها و بخارها و فشار هوا در درون مخزن، موجب پاره‌شدگى مخزن مى‌شود. اين پارگى ممکن است به‌قدرى شديد باشد که باعث به‌وجود آمدن تعادل ناگهانى فشار داخل و خارج مخزن شود. صرفاً دريدن و پاره‌ شدن مخزن، علت انفجار کامل نيست بلکه گام اوليه محسوب مى‌شود. به اين معنا که در انفجار هم مانند انفجارهاى ديگر بايد تعادل ناگهانى گاز يا بخارى که تحت فشار قرار دارد به‌وجود آيد. طريقهٔ به‌وجود آمدن فشار و زمان توليدشدن فشار يا به‌دست ‌آوردن تعادل، در انواع انفجارها مختلف است. بنابراين از آنجا که فقط پارگى بدنه، علت انفجار نيست و اندازهٔ آن هم فشار گنجايش مخزن و محل پارگى بستگى مستقيم دارد، براى بيمه‌گر تعيين اينکه آيا خسارت وارده بر اثر انفجار به‌وجود آمده يا بر اثر نقص و عيب مخزن، دشوار است.

خسارت غيرقابل تأمين در بيمهٔ انفجار

خسارت‌هاى ناشى از موارد زير در بيمهٔ انفجار از تعهد بيمه‌گر خارج است:


- خسارت‌هاى ناشى از انفجار داخلى (خسارت‌هائى که بر اثر به‌وجود آمدن تعادل ناگهانى ميان خلاءِ داخل يک لوله و هواى خارج آن مانند شکستن لامپ تلويزيون رخ مى‌دهد).


- خسارت‌هاى ناشى از انفجار در داخل موتورهاى احتراقى يا توربين‌ها که به‌علت از دست‌رفتن مقاومت بدنهٔ موتور در مقابل فشار داخلى به‌وجود مى‌آيد. اين نوع خسارت‌ها ناشى از نقص مادۀ اوليه هستند.


- خسارت‌هاى ناشى از انفجار بر اثر انبساط مواد به‌کار رفته در ساخت موتورها يا خسارت‌هائى که به مخزن وارد مى‌شود، بدون اينکه تعادل ناگهانى ميان فشار داخل و خارج مخزن به‌وجود آيد.


- خسارت‌هاى ناشى از انفجارى که بر اثر کارکردن و فرسوده‌ شدن موتورها به‌وجود مى‌آيد.


- خسارت‌هاى ناشى از ترکيدن لوله‌هاى آب بر اثر شدت فشار و يا ترکيدن پمپ به‌دليل عيب و نقص ناشى از سوپاپ.

خطر سرقت

بيمهٔ سرقت از اين لحاظ به سرقت با شکست حرز محدود و مقيد شده است که هدف آن جبران زيان ناشى از سرقت‌هائى است که اشخاص کاملاً خارج از محل مورد بيمه و تقريباً بدون ارتباط نزديک با بيمه‌گذار انجام مى‌دهند. سرقت با شکست حرز شامل به‌کار بردن زور، پاره‌کردن، تخريب، کندن، گذشتن از در، ديوار، حصار و پنجره بدون کليد و با استفاده از ابزار غيرمتعارف مى‌شود. به مفهوم ديگر، در سرقت با شکست حرز، سارق بايد براى ورود به محل سرقت مانعى را از پيش‌رو بردارد تا عمل سرقت را انجام دهد. بنابراين، ورود به محل سرقت بدون برخورد به مانع، سرقت با شکست حرز تلقى نمى‌شود و تحت پوشش بيمهٔ سرقت قرار نمى‌گيرد.


سرقت پديده‌اى اجتماعى - اقتصادى است که در فرهنگ جامعه ريشه دارد. خصوصيات اخلاقى و موقعيت اجتماعى بيمه‌گذار بر تصميم بيمه‌گر مبنى بر رد يا قبول پيشنهاد بيمهٔ سرقت تأثير دارد، زيرا در خطر سرقت برخلاف ساير رشته‌هاى اموال، بين انسان و خسارت، ارتباط مستقيمى وجود دارد که ”ريسک‌هاى اخلاقي“ ناميده مى‌شود. در بيمهٔ سرقت، بيمه‌گر به اين علت پوشش خود را به سرقت با شکست حرز منحصر مى‌کند (سرقت معمولى را پوشش نمى‌دهد) که در دزدى با شکست حرز علاوه بر تصاحب غيرقانونى شيء، طريقهٔ دسترس و تصرف آن به‌دنبال امکان‌پذير بودن پيش‌بينى خسارت‌ها مطرح است. به‌طور کلي، وقتى حادثهٔ ”سرقت با شکست حرز“ محسوب مى‌شود که:


- سارق از خانه ساختمان براى برطرف کردن موانع موجود و ورود به ساختمان به‌زور متوسل شود (شکست مانع)، يا از موانعى که در راه ورود به ساختمان وجود دارند بگذرد و از طريق غيرعادى (مانند استفاده از طناب يا نردبان) به ساختمان و يا فضاى داخلى آن وارد شود.


- درها با کليد تقلبى يا هر وسيلهٔ ديگر باز شود.


- سارق با تهديد ساکنان و به عنف وارد محل مورد بيمه شود.


- سارق از روى ديوارها، پشت‌بام يا حصارها وارد ساختمان شود.


مفهوم کليد حقيقى و کليد تقلبى بايد روشن شود. از ديدگاه قانون، کليد حقيقي، کليدى است که مالک، آن را کليد اصلى و حقيقى بداند و به‌کار برد. بنابراين اگر اين کليد مفقود شود، يا شخص ديگرى بدون اجازهٔ مالک، کليد ديگرى از روى آن بسازد چنين کليدى از نظر قانون تقلبى است، زيرا از آن کليد صاحب قانونى آن براى بازکردن قفل استفاده نکرده است. در بيمهٔ سرقت، قفل نقش اساسى در تعهد بيمه‌گر دارد. مفهوم قانونى کليد تقلبى و کليد اصلي، ملاک تعهد بيمه‌گر نيست. وى مفهوم بيمه‌اى کليد تقلبى را ملاک تعهد خود قرار مى‌دهد. در مورد کليد تقلبى دو نظريه وجود دارد. نظريهٔ اول به نظريهٔ پرولس ”Proless“ معروف است که مى‌گويد: ”کليد تقلبى کليدى است که بدون اطلاع يا مخالف ميل کسى ساخته شده باشد که هنگام ساختن آن کليد حق استفاده از قفل آن را داشته اشت“. نظريهٔ دوم نظريهٔ اشميت ناميده مى‌شود. بر اساس اين نظريه ”کليد تقلبى کليدى است که بدون اطلاع يا مخالف ميل بيمه‌گذار ساخته شده باشد“.


هنگامى سرقت شبانه است که شخص مخفيانه به‌ قصد سرقت به ‌داخل ساختمان بخزد، يا خود را در آنجا پنهان کند. براى تحقق سرقت مورد تعهد بيمه‌گر بايد ۱. شخص به قصد سرقت اشيائى مخفيانه وارد محل شده باشد؛ و ۲. سرقت، شبانه انجام گرفته باشد. منظور از شب، فاصلهٔ زمانى بين غروب و طلوع آفتاب است.

خسارت‌هاى مشمول بيمه

۱. ارزش اشياءِ سرقت‌شده؛ ۲. ارزش اشياءِ خراب ‌شده؛ ۳. کم ‌شدن ارزش اشياءِ خراب‌ شده (قابل استفاده پس از تعمير). افزون براين، هزينه‌هائى هم که بيمه‌گذار براى برطرف‌کردن يا کم‌کردن خسارت متحمل مى‌شود به‌عهدهٔ بيمه‌گر است.


استثناءها: بيمه‌گر در مورد خسارت‌هاى ناشى از موارد زير تعهدى ندارد:


- سرقت در زمان جنگ، اغتشاش‌هاى داخلي، اعتصاب و خسارت‌هاى ناشى از انفجار، سيل و زمين‌لرزه.


- سرقت‌هائى که عمدتاً به‌کمک شخص يا اشخاصى که با بيمه‌گذار در يک محل زندگى مشترک دارند يا نزد بيمه‌گذار اقامت مى‌کنند صورت مى‌گيرد. در اينجا خدمتکاران يا مهمانانى هم که براى چند روز نزد بيمه‌گذار زندگى مى‌کنند مدنظر هستند.


مستأجران و ميهمانان پانسيون‌ها و هتل‌ها،با بيمه‌گذار زندگى مشترک ندارند.


خسارت‌هاى ناشى از سرقت عمدى با شکست حرز کارکنان و کارمندان فروشگاه تأمين بيمه‌اى ندارد، مگر اينکه بيمه‌گذار ثابت کند که ورود کارکنان به‌طور عادى به‌داخل فروشگاه امکان نداشته است.


بيمه‌گذار پس از وقوع حادثهٔ سرقت بايد مدارک لازم و اطلاعات مورد نياز را تهيه و به بيمه‌گر و مقامات مسئول تسليم و براى تعيين خسارت با بيمه‌گر تشريک مساعى کند. در غيراين‌ صورت، بيمه‌گر مى‌تواند از پرداخت تمام يا قسمتى از خسارت خوددارى کند.