خطرهاى دريائى

خطرهاى دريائى را مى‌توان به سه دسته بخش‌بندى کرد:


۱. فرس‌ماژور يا حوادثى که ميل و ارادهٔ بشر در ايجاد آنها دخالت ندارند مانند توفان، غرق و به گل نشستن (حوادث طبيعى)


۲. خسارت‌هاى ناشى از اعمال و کردار اشخاص درون کشتى مانند اقدام ناخدا و کارکنان و مسافران کشتى


۳. اعمال دزدان دريائى و دشمنان (اشخاص بيرون از کشتى).


بر پايهٔ اين عوامل مى‌توان انواع خطرهاى دريائى را به ‌شرح زير بيان کرد: (جان‌على محمود صالحى، ”بيمه‌هاى بازرگانى (اصول و انواع)“، مدرسهٔ عالى بازرگانى، ۱۳۵۰ - ۱۳۵۱)


- توفان:

عبارت است از آشفتگى و اغتشاش هوا که همراه بادهاى تند و شديد است و موجب امواج سهمگين و به‌هم خوردن تعادل کشتى مى‌شود.


- غرق:

فرو رفتن کشتى در دريا بر اثر توفان يا تصدم يا آتش‌سوزى.


- به گل نشستن:

عبارت است از اينکه ته کشتى در گل و لاى ساحل فرو رود و کشتى قادر به حرکت و بيرون آمدن از دريا نباشد مگر با وسيله‌ها و تجهيزهاى ويژه.


- تصادف يا تصادم:

برخورد کشتى با يک جسم ثابت يا متحرک يا به‌هم خوردن دو کشتى در دريا.


- آتش‌سوزى و انفجار:

در صورتى‌که به هر علت، خواه وقوع يک حادثه يا بر اثر عمل و کردار کارکنان و مسافران کشتى، کالاهاى مورد حمل دچار آتش‌سوزى شوند خسارت‌هاى وارد شده قابل جبران است مگر آنکه آتش‌سوزى بر اثر عمد و خطاى بيمه‌گذار يا نمايندگان او باشد.


- سبک کردن کشتى:

در حالتى‌ که کشتى بر اثر حوادث دريائى تعادل خود را از دست بدهد و به خطر بيفتد ناخداى (کاپيتن) کشتى مى‌تواند براى نجات کشتى و کالاهاى مورد حمل، بخشى از کالاها را به دريا بريزد تا کشتى سبک شود و به حال تعادل درآيد. به‌طور معمول و عرفى کالاهائى را که در عرشهٔ کشتى و در دسترس باشند به دريا مى‌ريزند مشروط بر اينکه کالاهاى به دريا ريخته شده طبق عرف بازرگانى مجاز به نگهدارى در روى عرشهٔ کشتى باشند.


- زيان‌هاى ناشى از تقصير و خطاى ناخدا و کارکنان کشتى:

تمام اعمال و کردارها و خطاهاى ناخدا و کارکنان کشتى که موجب زيان صاحب کشتى يا دارندگان کالاها شود قابل بيمه شدن هستند. به‌طور نمونه اگر ناخدا يا کارکنان کشتى از روى سوءِنيت مسير عادى کشتى را تغيير دهند و بر اثر اين تغيير مسير، خسارتى به کشتى يا کالاها وارد شود يا کشتى را غرق کنند يا به گل بنشانند و يا در آن آتش‌سوزى ايجاد کنند يا مرتکب دزدى شوند يا کالاها را طبق عرف باربرى به‌طور منظم نچينند و يا بدون اجازهٔ دارندهٔ کشتى، بيش از ظرفيت و توان مجاز کشتى بارگيرى کنند و از اين راه خسارتى وارد کنند، مسئول و جوابگوى زيان‌هاى واردشده خواهند بود. اين‌گونه ريسک‌ها را بيمه‌گران بيمه مى‌کنند و متعهد جبران خسارت ناشى از وقوع آنها مى‌شوند.


- توقف اضطرارى:

در صورتى‌که بر اثر حوادث ناگهانى يا فرس‌ماژور کشتى به خطر افتد و ادامهٔ سفر آن مقدور نباشد ناخدا مى‌تواند در يکى از بنادر مسير راه براى مدتى توقف کند. خسارت‌هائى که بر اثر توقف اضطرارى کشتى به بيمه‌گذار وارد مى‌شود قابل جبران است مگر آنکه خسارت در نتيجهٔ عيب ذاتى کالاها باشد. ولى چنانچه توقف اضطرارى موجب بروز يا تشديد عيب ذاتى کالاها شود، بيمه‌گر مسئول جبران زيان وارده خواهد بود (فساد ميوه‌ها به‌علت ماندن و توقف اضطرارى بيش از اندازه). بديهى است تأخيرى که در نتيجهٔ عمل بارگيرى حاصل مى‌شود و موجب فساد کالاها مى‌شود، مشمول تأمين نخواهد بود، زيرا اين تأخير به منزلهٔ حادثه يا خطر دريائى به‌شمار نمى‌رود. قرنطينه يا متوقف کردن کشتى در يکى از بنادر يا به فاصلهٔ معينى از بنادر به علل بهداشتى نيز از جمله موارد توقف اضطرارى است.


خسارت‌هاى ناشى از توقف اضطرارى به‌طور معمول خسارت مشترک يا عمومى به‌شمار مى‌رود و قابل جبران است.


- سرقت (کلى و جزئى)، کسرى و عدم تحويل:

سرقت کالاها خواه کلى يا جزئى و چه با تهديد و ارعاب و چه به‌طور عادى از جمله خطرهاى دريائى محسوب مى‌شود و زيان‌هاى وارد از اين رهگذر قابل جبران است. کسرى عبارت از کم بودن تعداد يا قسمتى از کالاها يا واحد محموله و عدم تحويل عبارت است از تلف يا فقدان تمام يک واحد محموله. در صورت بروز سرقت و عدم تحويل و کسرى، ارائهٔ صورت مجلس تنظيم شده از طرف مقام‌هاى گمرکى و کشتيرانى براى دريافت خسارت از بيمه‌گر ضرورى است. خطر کسرى و عدم تحويل در صورتى‌ مورد تأمين بيمه‌گر واقع مى‌شود که به‌طور صريح در بيمه‌نامه قيد شده باشد.


- غارت، تصرف و اقدام دزدان دريائى:

اين خطرها که موجب زيان صاحب کشتى و کالاها مى‌شود جزء حوادث دريائى است و بيمهٔ آن تابع ضوابط و مقررات بيمهٔ خطر جنگ است.


- شورش و اعتصاب:

زيان‌هاى ناشى از شورش، اعتصاب و تظاهرات به‌طور معمول خارج از حدود و شمول بيمه است و در صورتى مورد تأمين قرار مى‌گيرند که به‌طور صريح در بيمه‌نامه قيد شده باشند.


- دَم:

جمع شدن بخار آب دريا در مخزن‌هاى کشتى ممکن است باعث خسارت کالاها شود. اين خطر در صورتى‌که در نتيجهٔ حوادث دريا پيش آيد مشمول تأمين است. بدين معنا که اگر به‌علت توفان يا اغتشاش‌هاى جوى، وسايل تهويه و هواکش مخازن و انبارهاى کشتى مسدود شوند و تهويهٔ مخازن مقدور نشود و در نتيجه هواى درون مخازن تجديد نشده و کالاها بر اثر دم و جمع‌ شدن بخار آب زيان ببينند، بيمه‌گر خسارت وارد شده را جبران خواهد کرد ولى به هر حال جبران خسارت‌هاى وارد شده به کالاهائى که، به‌طور متعارف، نبايستى در مخازن نگهدارى شوند، همچنين خسارت‌هاى ناشى از عيب ذاتى اشياء از عهدهٔ بيمه‌گر خارج است. بديهى است در صورت اخير اثبات عيب ذاتى مورد تعهد به‌عهدهٔ بيمه‌گر است زيرا او مدعى عيب ذاتى شده است.


- عدم تحويل:

در صورتى‌که کالاى مورد بيمه يا بخشى از آن (يک يا چند صندوق بايسته) در جريان حمل‌ونقل به‌علت ناشناخته‌اى گم شود و تحويل بيمه‌گذار نشود.


- کسرى:

در حالتى که کالاهاى تحويل شده به بيمه‌گذار از جهت تعداد صندوق يا بسته يا بارنامه همخوانى داشته باشد ولى در محتواى صندوق‌ها و بسته‌ها کمبود و کاستى مشاهده شود، آن را زير عنوان کسرى کالا جبران مى‌کنند.


- به آب افتادن کالا:

چنانچه در موقع بارگيرى يا باراندازى يا نقل و انتقال کالاها به کشتى، محموله‌اى در آب بيفتد و خسارت ببيند يا غرق شود بيمه‌گر متعهد جبران زيان وارد شده خواهد بود.


- خطرهائى مانند شکستگى در حين بارگيرى و باراندازى:

کرم‌خوردگى، موش‌خوردگى، چنگک، روغن، ريزش، نشت غيرعادى، خراش، زنگ‌زدگى و خسارت وارد از کالاى مجاز نيز ورود تأمين واقع مى‌شوند. همچنين آب باران (آب شيرين) و تابش آفتاب که حالت غيرعادى و نابه‌هنگام داشته باشند نيز جزء حوادث دريا محسوب مى‌شوند و خسارت‌هاى ناشى از آنها قابل جبران است.