موضوع بيمهٔ حوادث اشخاص تأمين سرمايهٔ بيمه در صورت فوت، نقص عضو و از کارافتادگى دائم (کلى يا جزئى) شخص بيمه‌شده بر اثر حوادث و پرداخت غرامت از کارافتادگى موقت بر اثر حادثه و جبران هزينه‌هاى پزشکى و درمانى در صورت جرح و صدمهٔ ناشى از حوادث است. بنابراين در بيمهٔ حوادث چهار ريسک مى‌تواند مورد تأمين بيمه‌گر قرار گيرد که از اين چهار مورد، دو ريسک آن (فوت و نقص عضو و از کارافتادگى دائم) ريسک‌هاى اصلى بيمه‌نامه و دو ريسک ديگر (جرح و از کارافتادگى موقت) ريسک‌هاى تبعى يا فرعى به‌شمار مى‌روند. پيش از آنکه ويژگى‌ها و قواعد کلى بيمهٔ حوادث اشخاص مورد بحث قرار گيرند ضرورى است يادآورى کنيم که هر چند در بيمه‌هاى حوادث، تندرستى و حيات انسان در مقابل خطرها (حوادث) بيمه مى‌شود ولى اين رشته از بيمه‌هاى اشخاص ويژگى و تکنيک بيمه‌اى خاص خود را دارد و پيرو تکنيک بيمهٔ عمر نيست. در واقع در حالى‌که در بيمهٔ عمر تکنيک تشکيل سرمايه شالودهٔ کار است در بيمه‌هاى حوادث اشخاص هر چند سرمايهٔ مقطوع مورد تعهد بيمه‌گر قرار مى‌گيرد ولى تشکيل سرمايه از راه حفظ اندوختهٔ رياضى مطرح نيست. به سخن ديگر در بيمهٔ حوادث اشخاص همچون بيمهٔ عمر خطر فوت زمانى و ديگر بيمه‌هاى تأمين خطر (بدون جنبهٔ پس‌اندازى) عمل مى‌شود و اين‌گونه بيمه‌ها را در اصطلاح فن بيمه ”بيمه‌هاى توزيعى“ مى‌نامند و نه ”بيمه‌هاى تشکيل سرمايه“.

ويژگى‌هاى بيمهٔ حوادث اشخاص

- در بيمهٔ حوادث اشخاص، حيات و سلامت انسان مورد تأمين بيمه‌گر قرار مى‌گيرد. سرمايهٔ بيمهٔ مربوط به فوت و نقص عضو يا از کارافتادگى دائم به‌طور مقطوع تعيين مى‌شود و در صورت تحقق خطر يا وقوع حادثهٔ مشمول بيمه، سرمايهٔ مذکور قابل پرداخت است. در واقع سرمايهٔ بيمه در دو حالت مذکور پيرو ”اصل غرامت“ نيست (بر خلاف بيمه‌هاى اشياء و اموال که تابع اصل غرامت هستند) و بيمه‌گر نمى‌تواند سرمايهٔ بيمهٔ مورد تعهد را تغيير يا کاهش دهد برعکس، اصل تجمع سرمايه و خسارت بر اين رشته حاکم است. بدين معنى که بيمه‌شده يا ذى‌نفع سرمايهٔ بيمه مى‌تواند علاوه بر دريافت سرمايهٔ بيمه به مقصر حادثه مراجعه و درخواست خسارت کند. بنابراين ”قاعدهٔ جانشينى“ موضوع مادهٔ ۳۰ قانون بيمه در بيمه‌هاى حوادث اشخاص جارى نيست.


- جبران هزينه‌هاى پزشکى و جراحى و بيمارستانى پيرو ”اصل غرامت“ است و بيمه‌گر متعهد جبران اين‌گونه هزينه‌ها و غرامت‌ها حداکثر تا ميزان مندرج در بيمه‌نامهٔ صادر شده است. به‌عبارت ديگر، در اين مورد بيمه‌گر خسارت واردشده را تا ميزان مورد تعهد خود جبران مى‌کند و در عمل ممکن است هزينه‌ها با خسارت پرداختن کمتر از ميزان مورد تعهد خود جبران مى‌کند و در عمل ممکن است هزينه‌ها با خسارت پرداختى کمتر از ميزان مورد تعهد بيمه‌گر باشد. حاکميت ”اصل غرامت“ در اين مورد به بيمه‌گر اجازهٔ اجراء ”قاعدهٔ جانشينى“ را مى‌دهد. بنابراين بيمه‌گر پس از جبران هزينه‌هاى درمانى حق دارد به مقصر حادثه مراجعه و خسارت پرداختى را وصول کند.


- بيمه‌نامهٔ حوادث اشخاص به‌طور اصولى براى تأمين دو ريسک اصلى (فوت و نقص عضو و از کارآمدگى دائم) صادر مى‌شود و تعهد جبران هزينه‌هاى پزشکى و غرامت بيکارى بر اثر حادثه، پيرو قبول دو ريسک اصلى مذکور يا يکى از آنها است.


- در بيمهٔ حوادث اشخاص ذخيرهٔ رياضى و ارزش بازخريد وجود ندارد زيرا حق بيمه‌هاى مربوط جذب تأمين خطر فوت (و از کارافتادگى دائم) مى‌شود و جنبهٔ پس‌اندازى ندارد.


- در بيمهٔ حوادث اشخاص کسب رضايت کتبى شخص بيمه شده ضرورى و حتمى است. چنانکه مادهٔ ۲۳ قانون بيمه مى‌گويد: ”... بيمهٔ عمر يا بيمهٔ نقص يا شکستن عضو شخص ديگرى در صورتى‌که آن شخص قبلاً رضايت خود را کتباً نداده باشد، باطل است“.


- شغل و حرفهٔ بيمه‌گذار يا بيمه‌شده در تعيين نرخ حق بيمه نقش اصلى را ايفاء مى‌کند. به همين دليل نرخ‌هاى حق بيمه يا تعرفهٔ حق بيمهٔ مربوط به بيمه‌هاى حوادث اشخاص بر پايهٔ طبقه‌بندى شغل‌ها و آمارهاى مربوط به آنها تعيين مى‌شود.

خطر موضوع بيمه در بيمهٔ حوادث اشخاص

خطر موضوع بيمه در اين رشته، حادثه يا حوادث است که تعريف معينى دارد. در اصطلاح بيمه‌اى، هر واقعه يا پيشامدى که جنبهٔ احتمالى داشته باشد يا در زمان کم و بيش دور و نزديک احتمال وقوع داشته باشد و تحقق آن بستگى به ميل و ارادهٔ طرف‌هاى قرارداد بيمه به‌ويژه بيمه‌گذار و بيمه‌شده نداشته باشد، از نظر فن بيمه ريسک يا خطر گفته مى‌شود. ولى علاوه بر جنبهٔ احتمال وقوع يک پيشامد و قابليت محاسبهٔ آمارى و تواتر آن، خطر موضوع بيمه بايد واجد شرايط قانونى باشد يعنى اينکه بيمه کردن يک واقعهٔ احتمالى مغاير قانون و نظم جامعه و اخلاق نيک عمومى نباشد. بنابراين بيمه کردن رويدادها و خطرها پيرو شرايط فنى و شرايط قانونى است. مفهوم خطر در بيمهٔ حوادث اشخاص چندان پيچيده نيست ولى به هر حال بيمه‌گران بر پايهٔ اصول بيان‌شده هر حادثه‌اى را بيمه نمى‌کنند.

تعريف حادثه از نظر بيمه‌اى

حادثه عبارت است از هر پيشامد احتمالى ناگهانى که بر اثر وقوع يک عامل خارجى بدون دخالت عمد و ارادهٔ بيمه‌گذار و بيمه‌شده (ذى‌نفع بيمه) روى مى‌دهد و موجب جرح و صدمهٔ بدنى شخص بيمه‌شده مى‌شود مانند تصادف (تصادم)، سقوط، آتش‌سوزى، انفجار، صاعقه، برق، مسموميت بر اثر رها شدن ناگهانى گازها و بخارها، مارگزيدگى، عقرب‌گزيدگى و غيره. در شرايط عمومى بيمه‌نامهٔ حوادث اشخاص مورد عمل بيمه‌گران ايران نيز حادثه تعريف شده است. (مادهٔ ۸ شرايط عمومى بيمه‌نامهٔ حوادث اشخاص مصوب ۲۲/۸/۱۳۶۸ شوراى عالى بيمه). بر پايهٔ اين تعريف مى‌توان موارد و مصاديق حادثه يا حوادث مشمول بيمه را تشخيص داد و شناخت. بر اين مبنا بيمه‌گران شمارى از وقايع و پيشامدها را زير عنوان حوادث مشمول بيمه مورد تأمين قرار مى‌دهند و تعدادى از وقايع را از شمول تعهدهاى خود استثناء مى‌کنند و برخى از پيشامدها را با نرخ ويژه مى‌پذيرند (مواد ۲۴ و ۲۵ بيمه‌نامهٔ حوادث مصوب ۱۳۶۸).

انواع بيمه‌هاى حوادث اشخاص

شرکت‌هاى بيمه بر پايهٔ نياز مشتريان خود طرح‌هاى متنوع و گوناگونى تهيه و به آنان عرضه مى‌کنند. انواع بيمه‌هاى حوادث اشخاص عبارتند از:


- بيمهٔ حوادث کار: اين نوع بيمه حوادثى را که احتمال دارد حين کار و انجام وظيفه يا به مناسبت آن براى بيمه‌شده پيش آيد مورد تأمين قرار مى‌دهد و مورد نياز و درخواست کارفرمايان و کارگزارانى است که مايل هستند در مقابل حوادث ناشى از کار و فعاليت حرفه‌اى خود، تأمين لازم کسب کنند.


- بيمهٔ حوادث مسافرت و مأموريت که دربر گيرنده تأمين حوادثى است که در مدت مأموريت رخ مى‌دهد.


- بيمهٔ حوادث مسافرت هوائى.


- بيمهٔ حوادث مسافرت دريائى و زمينى.


- بيمهٔ حوادث تحصيلى (دانش‌آموزان و دانشجويان که در بحث بيمه‌هاى گروهى آن را مورد توجه قرار مى‌دهيم).


- بيمهٔ حوادث ورزشى يا بيمهٔ ورزشکاران.


- بيمهٔ حوادث تمام اوقات زندگى: اين نوع بيمه کامل‌ترين نوع بيمهٔ حوادث اشخاص است و به‌موجب آن شخص بيمه‌شده در تمام اوقات زندگى اعم از کار و حرفه يا زندگى خصوصى در مقابل عواقب حوادث تأمين دارد.


- بيمهٔ حوادث تکميلى: اين نوع بيمه به‌صورت تکميلى بيمهٔ عمر مورد عمل و استفاده است. بدين معنى که شخص بيمه‌شده ضمن بيمه‌نامهٔ عمر با پرداخت مبلغى به‌عنوان حق بيمهٔ اضافى تأمين بيمه‌اى به‌صورت دو يا سه برابر سرمايهٔ بيمهٔ عمر به‌دست مى‌آورد.


بيمهٔ حوادث اشخاص به دو شکل انفرادى يا گروهى عرضه مى‌شود. در بيمهٔ حوادث انفرادى، شخص معينى که ويژگى‌هاى او در برگ پيشنهاد بيمه قيد شده است بيمه مى‌شود. بيمه‌گذار و بيمه‌شده اغلب يک نفر است. در حالى‌که در بيمهٔ حوادث گروهى شمارى از اشخاص به‌عنوان بيمه‌شدگان تعيين مى‌شوند و ويژگى‌هاى آنان در فهرستى که بيمه‌گذار تهيه مى‌کند قيد مى‌شود. اغلب شرايط بيمه‌هاى گروهى حوادث، به‌ويژه جدول نقص عضو، همان است که در شرايط عمومى بيمه‌نامهٔ حوادث پيش‌بينى شده است. ولى در بيمه‌هاى گروهى اغلب بيمه‌گذار حق بيمه را به‌صورت اقساط ماهانه به بيمه‌گر پرداخت مى‌کند. در بيمه‌هاى گروهى با صدور برگ‌هاى الحاقى مکرر، تغييرهاى حاصل در فهرست بيمه‌شدگان عملى مى‌شود که اين امر دقت و مراقبت کافى لازم دارد.