اندوخته‌هاى فنى

اين نوع اندوختهٔ بنيادى عبارت است از پشتوانهٔ مالى عمليات و دادوستدهاى بيمه‌اى که بيمه‌گران به‌منظور استوارى و تضمين تعهدهاى خود در برابر بيمه‌گذاران و بيمه‌شدگان يا استفاده‌کنندگان از قراردادهاى بيمه مى‌بايد نگهدارى کنند. از اين توصيف مى‌توان به سرشت و چيستى و هدف اندوخته‌هاى فنى پى برد. اين اندوخته‌ها از محل بخشى از حق بيمه‌ها محاسبه و فراهم مى‌شوند و جوابگوى تعهدهاى آيندهٔ بيمه‌گران هستند. بدين معنا که بيمه‌گران در پايان سال مالى هنگام بستن حساب‌هاى خود مى‌بايد اندوخته‌هاى فنى را محاسبه و نگهدارى کنند. اين اندوخته‌ها از نظر حقوقى به بيمه‌گذاران و بيمه‌شدگان تعلق دارند و نمايانگر بدهکارى‌ شرکت‌هاى بيمه به بيمه‌گذاران و بستانکاران آنها هستند. اين بدهکارى به سه صورت است:


۱. بدهکارى‌هاى تعيين‌شده و قطعى (خسارت‌هاى تعيين‌شده در حالت محکوميت بيمه‌گر).


۲. بدهکارى‌هاى قابل ارزيابى و تخمين که وجود آنها مسلم است ولى مبلغ آنها نامعين يا سررسيد آنها نامعلوم است (مانند موردى‌که مسئوليت بيمه‌گذار محرز است ولى مبلغ خسارت تعيين‌نشده باشد).


۳. بدهکارى‌هاى نامعلوم و نامعين (مانند موردى‌که حادثه‌اى رخ داده باشد و مسئوليت بيمه‌گذار قابل ترديد و نامعلوم باشد).


به همين جهت اندوخته‌هاى فنى پيرو ضابطه‌هاى بسيار دقيق و پيچيده‌اى هستند و تا روزى که تکليف آنها روشن نشده باشد مى‌بايد هر سال در بيلان و ترازنامهٔ شرکت‌هاى بيمه بازتاب داشته باشند.

انواع اندوخته‌هاى فنى

اندوخته‌هاى فنى در بيمه‌هاى عمر، که آنها را ”اندوختهٔ رياضى“ نيز مى‌نامند، انواع گوناگونى دارند. دليل اينکه اين‌گونه اندوخته‌ها را ”ذخيرهٔ رياضى“ مى‌گويند آن است که اين اندوخته‌ها طبق شيوهٔ اکتوئرى، که شعبه‌اى از دانش رياضى است، محاسبه و تعيين مى‌شوند (مراجعه کنيد به: پيکار وبسن، بيمه‌هاى زمينى در حقوق فرانسه ”پارسى، ۱۹۵۰“). بنابراين ضرورت دارد که هر شرکت بيمه دست کم يک آکتوئر يا محاسب فنى بيمه‌هاى عمر در اختيار داشته باشد و جا دارد که شوراى عالى بيمه در آئين‌نامه‌هاى مصوب خود بايستگى بهره‌گيرى از تخصص محاسب فنى بيمه را پيش‌بينى و تأکيد کند.


آئين‌نامهٔ شمارهٔ ۲۲ مورخ ۱۱/۸/۱۳۶۷ مصوب شوراى عالى بيمه، اندوخته‌هاى فنى بيمهٔ عمر را زير عنوان ”ذخيرهٔ رياضى“ به‌شرح زير برمى‌شمارد.


۱. ذخيرهٔ رياضى براى پرداخت سرمايه‌ها و مستمرى‌ها: که در برگيرندهٔ مجموعهٔ اندوخته‌هاى فنى مربوط به بيمه‌هاى عمر در زمينهٔ ريسک‌هاى جارى و سرمايه‌هاى قابل پرداخت است.


در مادهٔ دوم آئين‌نامهٔ شمارهٔ ۲۲ در تعريف ذخيره‌هاى فنى بيمهٔ عمر (بيمه‌هاى زندگى) آمده است: ”ذخيرهٔ رياضى بيمه‌هاى زندگى عبارت است از تفاوت بين ارزش فعلى تعهدات بيمه‌گر (اعم از سرمايه و مستمرى) و ارزش فعلى تعهدات بيمه‌گذاران با رعايت مبانى فنى مورد استفاده در محاسبهٔ حق بيمه که نسبت به سهم نگهدارى مؤسسهٔ بيمه محاسبه مى‌شود“.


۲. ذخيرهٔ مشارکت بيمه‌گذاران در منافع براى پرداخت سهمى از منافع حاصل به بيمه‌گذاران: اين نوع اندوخته‌ها در برگيرندهٔ درصدى از سود حاصل از معامله‌هاى بيمه‌هاى عمر و سرمايه‌گذارى اندوخته‌هاى فنى است که به‌موجب شرايط قراردادهاى بيمهٔ عمر بايد ميان بيمه‌گذاران اين رشته تقسيم شود. سهم بيمه‌گذاران در منافع، خواه در پايان هر سال مالى يا سال‌هاى بعد قابل تقسيم باشد، بايد در اين نوع اندوخته منظور شود (مادهٔ ۴ آئين‌نامهٔ شمارهٔ ۲۲).


۳. ذخيرهٔ فنى بيمهٔ عمر زمانى: اين نوع اندوخته به‌علت همانندى با بيمه‌هاى غيرزندگى (بيمه‌هاى تأمين خطر)، براساس مبانى تعيين‌شده در اين رشته (به‌جز رشتهٔ بيمهٔ اتومبيل)، طبق مواد ۷، ۸، ۹، ۱۱ و ۱۲ آئين‌نامهٔ شمارهٔ ۲۲ محاسبه و در حساب‌ها منظور خواهد شد.


۴. ذخيرهٔ فنى تکميلى براى تقويت ديگر اندوخته‌هاى فنى بيمه‌هاى عمر و تضمين تعهدهاى شرکت‌هاى بيمه. اندوخته‌هاى فنى تکميلى در بيمه‌هاى عمر حاصل جمع اقلام زير است:


- ۷ درصد حق بيمه‌هاى سال پس از کسر حق بيمه‌هاى اتکائى واگذارى

- ذخيرهٔ فنى تکميلى که از سال پيش منتقل شده است.

نوع و چيستى حقوقى اندوخته‌هاى رياضى

تشکيل ذخيرهٔ رياضى عنصر بنيادى تشکيل حقوق بيمه‌گذاران و بيمه‌شدگان است. با تشکيل اندوخته‌ها يک حق دينى (بستانکارى) براى بيمه‌گذار ايجاد مى‌شود که حتى پيش از پايان و سررسيد قرارداد بيمه مى‌تواند از آن برخوردار شود.


بنابراين، افزون بر حقوقى که بيمه‌گذار يا بيمه‌شده در پايان مدت بيمه‌نامه در مورد دريافت سرمايهٔ بيمه‌شده دارد، در جريان اعتبار قرارداد بيمه نيز حقوقى مسلم و شناخته‌شده خواهد داشت. بدين معنا که پس از دو سال از شروع قرارداد (تشکيل ذخيرهٔ رياضى) بيمه‌گذار مى‌تواند از اين حقوق استفاده کند. حقوقى که در جريان اعتبار بيمه‌نامهٔ عمر (با اندوختهٔ رياضى) براى بيمه‌گذار يا بيمه‌شده شناخته شده است شامل: بازخريد، کاهش سرمايه، وام يا پيش‌دريافت و وثيقه دادن بيمه‌نامهٔ عمر.


در مسئله بازخريد به ‌محض اينکه بيمه‌گذار حق بيمهٔ دو سال قرارداد بيمه را پرداخت کرده باشد مى‌تواند درخواست بازخريد کند و بيمه‌گر نمى‌تواند از اين تقاضا شانه خالى کند. تقاضاى کاهش سرمايه (سرمايهٔ مخفف) نيز حق ممتاز و ويژهٔ بيمه‌گذار است که بيمه‌گر نمى‌تواند از قبول و انجام آن خوددارى کند.


وام روى بيمه‌نامهٔ عمر (داراى ذخيرهٔ رياضى) نيز از جمله حقوق اختصاصى بيمه‌گذار يا بيمه‌شده است. در اين کردار حقوقى در واقع بيمه‌گذار بخشى از بستانکارى يا طلب خود را، که با اندوخته رياضى در پيوند است، از بيمه‌گر خود درخواست مى‌کند. تحليل و توجيه حقوقى اين کردار آن است که تنها موضوع و پيامد عمل پيش‌ دريافت (وام) روى بيمه‌نامه، تسليم بخشى از اندوختهٔ رياضى به بيمه‌گذار است که در اجراء قرارداد وارد دارائى بيمه‌گر شده بود (مراجعه کنيد به: ژان لوک اوير، بيمهٔ عمر و ساير بيمه‌هاى اشخاص، ترجمهٔ جان‌على محمود صالحى، ج ۲، - بيمهٔ مرکزى ايران ۱۳۷۸)“.

اندوخته‌هاى فنى در ساير رشته‌هاى بيمه (غير از بيمهٔ عمر)

اين اندوخته‌ها در رشته‌هاى بيمهٔ اموال و بيمهٔ مسئوليت مدنى (و بيمهٔ عمر زمانى = تأمين خطر فوت) محاسبه و در حساب‌هاى بيمه‌گران منظور و نگهدارى مى‌شوند و عبارت‌ است از:


اندوخته براى خطرهاى جارى، اندوخته براى خسارت‌هاى معوق (خسارت‌هاى اعلام‌شده و در دست رسيدگى و تصفيه‌نشده)، ذخيرهٔ برگشت حق بيمه براى باز پس دادن حق بيمه‌هاى مربوط به فسخ يا ابطال يا کاهش حق بيمه بعد از دورهٔ مالى، ذخيرهٔ پرداخت مستمرى‌ها، ذخيرهٔ مشارکت در منافع و ذخيرهٔ فنى تکميلى براى تقريب ساير اندوخته‌هاى فنى در رشته بيمه‌هاى غيرزندگى (غير از بيمهٔ عمر) و تضمين تعهدهاى شرکت‌هاى بيمه در برابر بيمه‌گذاران خود.


در آئين‌نامهٔ شمارهٔ ۲۲، با مصوبه‌هاى بعدى شوراى عالى بيمه، اصلاحگرى‌ها و تغييرهائى داده شده که زير عنوان آئين‌نامه‌هاى شمارهٔ ۱/۲۲ و ۲/۲۲ و ۳/۲۲ جلوه‌گر شده است.