کشف تخلف بيمه‌گذار قبل از وقوع حادثه

اگر قبل از وقوع حادثه معلوم شود که بيمه‌گذار در اظهارات خود در خصوص کيفيت خطر بدون سوءِ نيت و بيمه قصد فريب بيمه‌گر مرتکب تخلف شده است، بيمه‌گر داراى حقوق زير خواهد بود:


۱. دريافت حق بيمهٔ اضافى از بيمه‌گذار و ادامهٔ قرارداد: از آنجا که بيمه‌گر در ارزيابى خطر دچار اشتباه ‌شده و اين امر تعادل بين تعهد طرفين به‌هم زده است، بيمه‌گر حق دارد در صورت رضايت بيمه‌گذار، حق بيمهٔ اضافى متناسب با خطر را مطالبه و دريافت دارد و از اين راه بين تعهد خود و تعهد بيمه‌گذار تعادل برقرار کند و در صورتى‌که بيمه‌گذار حاضر به پرداخت حق بيمهٔ اضافى نباشد، قرارداد را فسخ کند.


۲. فسخ قرارداد: بيمه‌گر حق دارد بدون اينکه در مقام مطالبه حق بيمهٔ اضافى و ادامهٔ قرارداد برآيد، در مورد فسخ عقد بيمه اقدام کند. در اين‌صورت سرنوشت عقد در اختيار بيمه‌گر است و تنها بيمه‌گر است که مى‌تواند يا با مطالبهٔ حق بيمهٔ اضافى فرصت ادامهٔ قرارداد را براى بيمه‌گذار فراهم آورد يا آنکه به محض اطلاع از تخلف بيمه‌گذار درصدد فسخ بيمه‌نامه برآيد. بديهى است که بيمه‌گر اگر بخواهد قرارداد را فسخ کند، اولاً بايد مهلتى براى بيمه‌گذار قايل شود تا در اين فاصله بيمه‌گذار بتواند مورد بيمه را نزد بيمه‌گر ديگرى بيمه کند و خطر بودن پوشش نماند. اين مدت ده روز پس از ابلاغ مراتب به بيمه‌گذار است. يعنى بعد از اينکه موضوع فسخ به اطلاع بيمه‌گذار رسيد، پس از انقضاءِ ده روز، قرارداد فسخ مى‌شود. نتيجه آنکه خسارتى که قبل از انقضاءِ ده روز مقرر روى دهد جبران آن به‌عهدهٔ بيمه‌گر خواهد بود، منتهى ميزان آن متناسب با حق بيمهٔ پرداختى و حق بيمهٔ واقعى است. ثانياً قسمتى از حق بيمه را که مربوط به زمان بعد از فسخ است به بيمه‌گذار مسترد دارد. اگر هم قانون اين نکته را متذکر نمى‌شد در برگشت قسمتى از حق بيمه ترديدى وجود نداشت. زيرا فسخ قرارداد اقتضاء مى‌کند که حق بيمه پس از فسخ به‌طرف ديگر برگردانده شود. محاسبهٔ حق بيمهٔ گذشته و مسترد داشتن حق بيمه بعد از فسخ هم براساس تسهيم به نسبت خواهد بود. ثالثاً موضوع فسخ را با اظهارنامه يا نامهٔ سفارشى دو قبضه به اطلاع بيمه‌گذار برساند تا جاى هيچ‌گونه انکار و ناآگاهى براى بيمه‌گذار نماند.


۳. ابقاءِ قرارداد بدون دريافت حق بيمهٔ اضافي: قانون به اين نکته اشاره نکرده است، لکن از آنجا که مطالبهٔ حق بيمهٔ اضافى يا فسخ قرارداد امتيازى است که قانونگذار براى بيمه‌گر مى‌تواند با اعراض از حقوق خود، قرارداد را با همان شرايط و حق بيمهٔ قبلى ادامه دهد. بيمه‌گر خاصه در موردى که اختلاف حق بيمهٔ چندان زياد نباشد يا مدت کمى از اعتبار عقد باقى مانده باشد معمولاً قرارداد را ابقاء مى‌کند. آيا سکوت بيمه‌گر، يعنى مطالبه نکردن حق بيمهٔ اضافى يا فسخ‌نکردن بيمه‌نامه را مى‌توان دليل بر ابقاءِ قرارداد دانست؟ به اين پرسش بايد پاسخ مثبت داد، زيرا بيمه‌گر نمى‌تواند با به تعويق‌ انداختن اجراءِ حقوق خود مدت زيادى بيمه‌گذار را بى‌تکليف نگه دارد و اصولاً حق فسخ با علم به آن عرفاً به فوريت بايد اجراء شود.

کشف تخلف بيمه‌گذار پس از وقوع حادثه

در صورتى‌که بعد از وقوع حادثه موضوع اظهارات نادرست بيمه‌گذار يا خوددارى او از اظهار مطالب کشف شود ديگر بيمه‌گر حق مطالبهٔ حق بيمهٔ اضافى يا حق فسخ عقد بيمه را نخواهد داشت، بلکه در اين‌صورت خسارت به نسبت حق بيمه‌اى که با توجه به اظهارات بيمه‌گذار تعيين‌شده و حق بيمه‌اى که اگر بيمه‌گر بر اوضاع و احوال واقعى خطر واقف بود تعيين مى‌شد پرداخت خواهد شد. اين قاعده که در قسمت اخير مادهٔ ۱۳ قانون بيمه مقرر شده است اصطلاحاً به قاعدهٔ نسبى حق بيمه معروف است و در موارد بسيارى مورد عمل قرار مى‌گيرد. مثال زير موضوع اعمال قاعدهٔ نسبى حق بيمه را روشن مى‌کند:


فرض کنيم غيرمنقولى به ارزش چهل ميليون ريال با حق بيمه‌اى معادل ۵۰۰۰ ريال در مقابل خطر آتش‌سوزى بيمه شده است. پس از آنکه بر اثر وقوع آتش‌سوزى خسارتى به‌ميزان پانزده ميليون ريال به مورد بيمه وارد مى‌آيد معلوم مى‌‌شود که بيمه‌گذار بدون اينکه سوءِ نيت داشته باشد از اظهار مطالب مهمى خوددارى کرده يا اشتباهاً مطالب نادرستى در مورد خطر اظهار داشته است که اگر بيمه‌گر برحقيقت امو واقف بود به‌جاى پنج هزار ريال براى اين بيمه مبلغ ۱۰،۰۰۰ ريال حق بيمه تعيين مى‌کرد و بيمه‌گذار مجبور بود اين مبلغ را به‌عنوان حق بيمه بپردازد. حال خسارتى که بيمه‌گر به بيمه‌گذار پرداخت خواهد کرد بر اساس قاعدهٔ نسبى حق بيمه به‌شرح زير محاسبه خواهد شد:


 حق بيمهٔ واقعى/ حق بيمهٔ تعيين‌شده × خسارت وارده خسارت قابل پرداخت  = 


بدين‌تريت در مثال بالا خسارت قابل پرداخت عبارت خواهد بود از:


( ۱۵،۰۰۰،۰۰۰ × ۵۰۰۰ ) / ۱۰،۰۰۰ = ۷،۵۰۰،۰۰۰ ريال


و بيمه‌گذار از دريافت نصف خسارت متناسب با حق بيمه‌‌اى که کمتر پرداخته است محروم خواهد شد.