بيمه، عقدى است با خصوصيات و ويژگى‌هاى زير:


۱. عقدى است لازم.

۲. قرارداد جبران خسارت است.

۳. عقدى است مبتنى بر اصل حاکميت اراده و توافق دو اراده.

۴. عقدى است دو تعهدي.

۵. قراردادى اتفاقى و معلق است.

۶. از عقود معوض است.

۷. قراردادى است که بيمه‌گر آن‌را تنظيم مى‌کند.

۸. عقدى است مستمر و با آثار تدريجي.

۹. بر اساس حداعلاءِ حسن نيت طرفين استوار است.


بنابراين، از آنجا که عقد بيمه عقدى است معوض و دوطرفه، هر يک از طرفين عقد بيمه، اعم از بيمه‌گر و بيمه‌گذار، تعهداتى دارند که ملزم به اجراءِ اين تعهدات هستند.


- تعهدات بيمه‌گذار

- اعلام دقيق کيفيت خطر مورد بيمه به بيمه‌گر.


- پرداخت به‌موقع حق بيمه.


- حفاظت از مورد بيمه در حدى که هر کس به‌طور متعارف از اموال خود بدون‌توجه به داشتن بيمه به‌عمل مى‌آورد و جلوگيرى از توسعهٔ خسارت در صورت تحقق خطر مورد بيمه.


- اعلام تشديد خطر.


- اعلام به‌موقع وقوع حادثه‌اى که منجر به خسارت مورد تعهد بيمه‌گر است.


 نخستين وظيفهٔ بيمه‌گذار در هنگام انعقاد قرارداد بيمه، اعلام کيفيت و خصوصيات خطر مورد بيمه است به طورى‌که بيمه‌گر را در وضعيتى قرار دهد که بتواند به‌درستى و دقت، خطر مورد بيمه را ارزيابى کند و با شناخت کافى در زمينهٔ رد يا قبول بيمهٔ آن تصميم بگيرد و در صورت قبولى بتواند حق بيمهٔ متناسب با ريسک مورد بيمه را تعيين کند. بيمه‌‌گر حق دارد که اطلاعات مورد نياز خود را از خطرى که بيمه مى‌کند به‌دست آورد. بيمه‌گر مى‌تواند علاوه بر بررسى پيشنهاد بيمه‌گذار، خود نيز با اعزام کارشناس بازديد اوليه در خصوص خطر موضوع بيمه به تحقيق بپردازد و اطلاعاتى از قبيل نوع ساختمان، درجهٔ مقاومت آن، مواد اوليه‌اى که براى ساخت ساختمان استفاده‌شده و مجاورت مورد بيمه با خطرهاى تشديدکننده و نوع وسايل اطفاءِ حريق که در ساختمان وجود دارد تحصيل کند.لکن در همين مورد نيز که بيمه‌گر خود به تحقيق دربارهٔ خطر اقدام مى‌کند، اولاً اساس ارزيابى او متکى به اظهارات بيمه‌گذار در پيشنهاد مورد بيمه است و در ثانى تحقيق بيمه‌گر الزامى نيست و بيمه‌گر مى‌تواند صرفاً با توجه به اطلاعاتى که بيمه‌گذار در اختيار او قرار مى‌دهد دربارهٔ رد يا قبول بيمه و حق بيمه و شرايط آن تصميم بگيرد. ثالثاً اگر بيمه‌گذار به‌نحوى بيمه‌گر را در جريان امر و چگونگى خطر بگذارد که بيمه‌گر نيازى به تحقيق و صرف هزينه نداشته باشد، در نهايت به‌نفع بيمه‌گذار خواهد بود.


 زيرا هزينه‌اى که بيمه‌گر در راه بررسى خطر متحمل مى‌شود بر دوش بيمه‌گذار خواهد بود و بيمه‌گر در محاسبه‌اى که براى تعيين حق بيمه انجام مى‌دهد چنين هزينه‌هائى را نيز در نظر مى‌گيرد؛ و سرانجام، چه بسا اطلاعاتى که دانستن آن براى بيمه‌گر ضرورت دارد و با تحقيق کارشناسى نتواند آن را به‌دست آورد. مثلاً براى بيمه‌گر اهميت دارد که بداند مورد بيمه قبلاً در معرض خطرى که بيمه خواهد شد قرار گرفته است يا نه. اطلاع از اين امر جزء با کمک بيمه‌گذار ميسر نخواهد بود.


- حدود تعهد بيمه‌گذار در اعلام خطر موضوع بيمه

اطلاعاتى که بيمه‌گذار بايد در مورد خطر بيمه در اختيار بيمه‌گر قرار دهد داراى دو خصوصيت زير است:


- بايد به بيمه‌گر اجازه دهد که با کمک اين اطلاعات خطر را به‌درستى ارزيابى کند.

- اين اطلاعات بايد براى بيمه‌گذار معلوم و مشخص باشد.


بدين‌ ترتيب، کيفيات خطر که بيمه‌گذار موظف به اعلام آن به بيمه‌گر است بايد داراى خصوصياتى باشد که از ديد بيمه‌گر براى ارزيابى خطرى که مى‌خواهد به‌عهده بگيرد مؤثر باشد. افزون بر اين، کيفيات براى بيمه‌گذار هم بايد معلوم باشد. برخلاف، بيمه‌‌گذار مجبور نيست اوضاع و احوالى را که در ارزيابى خطر مؤثر نيست به اطلاع بيمه‌گر برساند و اعلام‌نکردن کيفياتى که بر خود بيمه‌گذار معلوم نيست ولو اينکه در ارزيابى خطر مؤثر باشد قصورى از ناحيهٔ او تلقى نمى‌شود و تأثيرى در سرنوشت بيمه ندارد. اوضاع و احوالى که روى عقيدهٔ بيمه‌گر دربارهٔ خطر اثر مى‌گذارد به دو صورت متجلى مى‌شود: گاهى اين اوضاع و احوال مستقيماً روى نرخ بيمه اثر مى‌گذارد. در بيمهٔ آتش‌سوزي، نوع پوشش و ديوار ساختمان، محل ساختمان، نزديک يا متصل به‌خطر ديگر بودن و مورد استعمال ساختمان، از عواملى است که در تعيين نرخ بيمه مؤثر است. در بيمهٔ مسئوليت ناشى از وسايل نقليهٔ موتوري، نوع وسيلهٔ نقليه، قدرت وسيلهٔ نقليه، محل فعاليت و مورد استعمال وسيلهٔ نقليه درحق بيمه مؤثر است و ميزان تعهد بيمه‌گر را تغيير مى‌دهد. گهگاه اوضاع و احوال تأثير مستقيم روى نرخ بيمه ندارد ولى در عين‌حال اين وضعيت روى تصميم بيمه‌گر به قبول يا رد بيمه اثر مى‌گذارد، مانند خصوصيات شخصى و حسن شهرت بيمه‌گذار.


- ضمانت اجراءِ اعلام خطر

در صورتى‌که بيمه‌گذار به وظيفهٔ خود در اعلام کيفيات خطر عمل نکرده باشد و بيمه‌گر بدون اطلاع از شدت و ضعف خطر، اقدام به انعقاد قرارداد بيمه نمايد، اينکه بيمه‌گذار از روى عمد و سوءِ نيت يا بدون عمد و سوءِ نيت و از روى سهو و اشتباه عمل کرده باشد، نتايجى خواهد داشت.