تاريخچه بيمه از سنوات قديم تا سال ۱۳۱۴ شمسى

پيدايش بيمه به معنى و مفهوم امروزى پديده جديدى است ولى مسئله جبران خسارت يا تاوان زيان ديده‌ها در امر کشاورزى از خزانه حکومت در ايران باستان سابقه دارد. به‌طورى‌که شاعر معروف طوس فردوسى در شاهنامه به آن اشاره نموده است و نمونه‌هاى مشابه ديگرى در ساير ادوار وجود دارد اما با مقررات بيمه فعلى قابل انطباق نيست حتى در قرون ۱۸ و ۱۹ ميلادى که بيمه باربرى و آتش‌سوزى و عمر در اروپا و آمريکا و هندوستان توسعه پيدا نموده بود، در ايران اثرى از بيمه‌گرى مشاهده نمى‌گرديد. ولى پس از آنکه رفت و آمد و ارتباط بعضى از رجال و حکام دوره قاجاريه با کشورهاى خارجى خصوصاً اروپا برقرار گرديد و واژه فرنگ و فرنگ رفته‌ها در بين مردم کشور ما براى خود جائى باز نمود. اندک اندک فکر پادشاهان قاجار به توصيه وزراء و سفراء کشورهاى روس و انگليس که وزير مختار ناميده شدند و تحت هر عنوانى در پى گرفتن امتيازاتى بودند متوجّه امر بيمه شد و زمزمه‌هائى آغاز گرديد و قراردادهائى نيز بسته شد همان‌طور که در کتاب روزنامه خاطرات صنيع‌الدوله نيز در اين خصوص اشاره شده است و در اولين قراردادى که لغت بيمه به‌کار برده شده قرارداد پستى مورخ ۱۸ فوريه ۱۹۰۵ ميلادى (۲۹ بهمن ۱۲۸۳ هجري) بين ايران و روس است و در زمان ناصرالدين شاه در سال ۱۳۰۸ امتيازنامه تأسيس اداره حمل و نقل و سازمان بيمه در سراسر ايران به لازارپولياکوف روسى واگذار گرديد که شامل بيمه حريق و آفات و بليات و خسارات زراعتى به‌علت تگرگ و مرگ و مير دواب و چهارپايان در شهرها و دهات و بيمه از کارافتادگى و عجز از کار و بيمه حمل و نقل و کالا و مرسولات و تجارت و صناعات و حمل و نقل با وسايل نقليه آن روز مثل شتردارى و گاودارى و غيره شامل يازده فصل بوده است. و بعداً شرکت‌هاى بيمه مختلف مانند شرکت انگليسى آليانس، شرکت سهامى بيمه يورکشاير، بيمه رويال، بيمه ناسيونال سوئيس و غيره در امر بيمه فعاليت داشته‌اند اما به‌علت اوضاع اجتماعى آن عصر استقبال چندانى به‌عمل نيامده است.


فردوسى در فصل سخن گفتن بهرام گور به سرداران اندر داد چنين مى‌گويد:


گرايدون که باشد زيان از هوا نباشد کسى بر هوا پادشاه
چو جائى بپوشد زمين را ملخ بود سبزى کشت‌مندان بشخ
تو از گنج تاوان آن بازده که کشور ز فرموده آوار ده
و گر بر گذشته ز شب چند پاس بدزدد ز درويش دزدى پلاس
به تاوانش ديبا فرستم ز گنج بشويم دل غم‌گساران ز رنج
و گر گوسفندى برند از رمه به تيره شب و روزگار دمه
يکى اسب پر مايه تاوان دهيم مبادا که بر وى سپاسى نهيم


مرحوم محمّد حسين خان اعتمادالسّلطنه (صنيع‌الدّوله) مترجم حضور و رئيس دارالترجمه وزير انطباعات عهد ناصري، در روزنامه خاطرات خود ضمن شرح وقايع روز دوشنبه دوم جمادى‌الاول ۱۳۰۸ قمرى چنين نوشته است (عصر بازديد وزير مختار انگليس رفتم مخبرالدوله آنجا بود. شنيدم که دولت ايران با کمپانى روس امتياز اطمينان مال و جان داده است که در فرانسه آسورانس گويند...)

شرکت‌هاى بيمه از سال ۱۳۱۴ تاکنون

شرکت سهامى بيمه ايران:

اولين شرکت ايرانى شرکت سهامى بيمه ايران بود که در سال ۱۳۱۴ شمسى تأسيس گرديد و سرمايه آن بيست ميليون ريال بود که ۳۳ درصد آن پرداخت شده بود و اولين روزى که شروع به‌کار کرد مرحوم داور وزير عدليّه وقت منزل خود را بيمه نمود و اولين بيمه‌نامه آتش‌سوزى در تاريخ ۱۴ آبان ۱۳۱۴ به نام او صادر گرديد و از اوايل سال ۱۳۱۵.


در مورد بيمه اتومبيل، بيمه عمر و بيمه حوادث اقداماتى آغاز شد به‌طورى‌که در طول سال مزبور تعداد ۲۴۸۴ بيمه‌نامه صادر گرديد.


گزارش تحقيقى تاريخچه بيمه در ايران و جهان مدرسه عالى بيمه ايران آقاى محمد بديع‌الزمانى که در زمينه پيدايش بيمه از اين گزارش استفاده گرديده است.


ليکن اولين قانون مربوط به بيمه در ۷ ارديبهشت ماه سال ۱۳۱۶ شمسى شامل ۳۶ ماده به تصويب رسيد که ماده يک آن دربارهٔ معاملات بيمه چنين تصريح دارد.


بيمه عقدى است که به موجب آن يک طرف تعهد مى‌کند که در ازاء پرداخت وجه يا وجوهى به‌وسيله طرف ديگر در صورت وقوع يا بروز حادثه خسارت وارده را جبران نمايد يا وجه معينى را بپردازد. متعهد را بيمه‌گر طرف تعهد را بيمه‌گذار وجهى را که بيمه‌گذار به بيمه‌گر مى‌پردازد حق بيمه و آنچه را که بيمه مى‌شود موضوع بيمه‌نامه مى‌نامند.


با استفاده از ماده مزبور مى‌توان گفت:


۱. بيمه عقدى است تعهّدآور


۲. طرفين عقد بيمه عبارتند از:


ـ بيمه‌گر يا متعهد يا شرکت بيمه


ـ بيمه‌گذار يا متعهدله يا کسى که وجهى را جهت بيمهٔ شيئى يا موضوعى به بيمه‌گر مى‌پردازد


۳. موضوع بيمه که همان مال يا موضوع بيمه است مانند خانه، اتومبيل، شخص و غيره


۴. عقد بيمه که در عرف بيشتر به قرارداد بيمه معروف است و بايد به‌طور کتبى تنظيم شود و شرايط موردنظر بيمه‌گر و بيمه‌گذار در آن قيد گردد.


۵. سند بيمه که بيمه‌نامه ناميده مى‌شود.