يکى ديگر از شرکت‌هاى تجارتى شرکت‌هاى تعاونى است که هدف آن با ساير شرکت‌هائى که درباره آنها صحبت شد فرق مى‌نمايد زيرا هدف شرکت‌هاى سهامى عام و خاص و نسبى و غيره فعاليت به‌منظور سود و بهره‌دهى بيشتر است در صورتى‌که هدف اصلى شرکت‌هاى تعاونى کمک به بهبود وضع اقتصادى و رفاه شرکاء و تأمين حوائج و نيازمندى‌هاى مخصوص آنها است و معمولاً در مواقعى بيشتر تشکيل مى‌شود که وضع اقتصادى آشفته و نامساعد باشد و به‌علت تورم و گرانى قدرت خريد مردم کم است و لذا براى ارائه خدمات و توليد و امکانات رفاهي، اقشار کم درآمد را تحت پوشش خود قرار مى‌دهد. ضمناً اين مطلب ناگفته نماند که در شرکت‌هاى مزبور نيز نفع مادى مورد توجه است. منتهى به‌عنوان هدف فرعى زيرا همان‌طورى که اشاره شده هدف اصلى آنها کمک و ارائه خدمات مناسب از قبيل دادن اجناس و اشياء به صنوف مختلفه مى‌باشد، مانند شرکت‌هاى تعاونى کشاورزى که براى تهيه بذر مرغوب و تهيه سموم و کود براى روستائيان و کشاورزانى که بنيه مالى آنها خوب نيست تشکيل مى‌شود و يا تعاونى‌هائى که براى قشر کم درآمد با قيمت مناسبى مسکن تهيه مى‌نمايد و يا شرکت‌هاى تعاونى که به همين منظور به کسبه جزء و ساير افراد وام مى‌دهد. تا کسب و کار آنها روبراه گردد و يا شرکت‌هائى که براى اقشار بيکار که در جستجوى کار هستند کار پيدا مى‌نمايد و بسيارى ديگر از اين قبيل شرکت‌ها. ماده ۱۹۰ قانون تجارت درباره شرکت‌هاى مزبور چنين مى‌گويد:


شرکت تعاونى توليد و مصرف، شرکتى است که بين عده‌اى از ارباب حِرَفْ تشکيل مى‌شود و شرکاء مشاغل خود را براى توليد و فروش اشياء و يا اجناس به‌کار مى‌برند


(و ماده ۱۹۲ همان قانون درباره مقاصد شرکت‌هاى تعاونى چنين تصريح دارد:


۱. فروش اجناس لازمه براى مصارف زندگانى اعم از اينکه اجناس مزبور را شرکاء ايجاد کرده يا خريده باشند.


۲. تقسيم نفع و ضرر بين شرکاء به نسبت خريد هر يک از آنها)


با توجه به مواد مذکور هدف شرکت‌هاى تعاونى روشن است که به‌طور کلى مى‌توان گفت شرکت‌هاى تعاونى دو هدف عمده را تعقيب مى‌نمايد که يکى اصيل و ديگرى فرعى است.


- هدف اصلى

تهيه و توليد اجناس لازمه وسيله شرکاء و يا خريد آن وسيله شرکت به‌منظور فروش به اعضاء براى مصارف زندگى آنها، يعنى اجناسى که مورد لزوم و نياز و مصرف مى‌باشد يا تهيه و توليد نمايند و يا از توليدکنندگان خريدارى نموده و به قيمت مناسبى در اختيار اعضاء قرار داده شود تا از فشار زندگى آنها کاسته گردد.


- هدف فرعى

هدف فرعى اين گونه شرکت‌ها تقسيم نفع و ضرر بين شرکاء مى‌باشد که اين مسئله هم تأکيد بر کمک به اعضاء و دارندگان سهام مى‌باشد. به اين معنا که در درجه اول وسائل مورد نياز اعضاء تهيه و به قيمت مناسبى به آنها فروخته مى‌شود و در مرحله بعد هم سودى که از فروش آنها حاصل مى‌شود متعلق به اعضاء بوده و به نسبت سرمايه بين آنان تقسيم مى‌گردد.

نحوه تشکيل و ثبت تعاونى

ماده ۱۹۳ قانون تجارت درباره نحوه تشکيل شرکت‌هاى مورد بحث چنين مى‌گويد: (ماده ۳۲ قانون تجارت مبلغ اسمى سهام و همچنين قطعات سهام در صورت تجزيه بايد متساوى باشد.)


شرکت تعاونى اعم از توليد يا مصرف ممکن است مطابق اصول شرکت سهامى يا بر طبق مقررات مخصوصى که با تراضى شرکاء ترتيب داده شده باشد تشکيل بشود ولى در هر حال مفاد مواد ۳۲ و ۳۳ لازم‌الرعايه است بنابراين با توجه به ماده مزبور شرکت‌هاى تعاونى به دو صورت ممکن است تشکيل شود.


۱. برابر مقررات شرکت‌ سهامى


۲. برابر مقررات مخصوص با تراضى شرکاء


که هر گاه برابر مقررات شرکت‌هاى سهامى تشکيل شود مسئله مجامع عمومي، پذيره‌نويسي، اساسنامه و سهم و نحوه اداره آنها و ساير اقدامات مانند همان‌ شرکت‌هاى سهامى است و در صورتى‌‌که با رضايت شرکاء و برابر ساير قوانين و اساسنامه‌اى که مورد قبول شرکاء قرار گرفته تشکيل باشد مبلغ اسمى سهام و تعداد آنها بايد مشخص و معلوم گردد و مبلغ پرداخت نشده نيز در ظرف مهلت معينى که در اساسنامه مشخص گرديده تأديه شود.