هدف نهائى از هر حسابرسى اظهار يک عقيدهٔ حرفه‌اى دربارهٔ درستى و منصفانه بودن صورت‌هاى مالى دستگاه تحت رسيدگى است. براى اين منظور حسابرسان رسيدگى‌هائى انجام مى‌دهند که بر اساس اصول و موازين پذيرفته شده و متداول حسابرسى نظر نهائى که اظهار مى‌کنند بايد بر مبناء نتيجهٔ اين رسيدگى‌ها باشد. در اين فصل ما مى‌خواهيم بدون آن‌که به جزئيّات رسيدگى‌هاى حسابرسان در موارد مختلف وارد شويم ماهيت اين رسيدگى‌ها را به‌طور کلى تجزيه و تحليل کنيم و نشان دهيم که چگونه حسابرسان مى‌توانند از رسيدگى‌هاى معمول خود به آن نتيجهٔ نهائى يعنى اظهارنظر دربارهٔ صورت‌هاى مالى مورد گزارش برسند.


شخصى از اهل فن هر حسابرسى را به يک پروژهٔ تحقيقاتى تشبيه نموده است. اين تشبيه براى بحث ما بسيار مفيد است، چه به وسيلهٔ آن مى‌توان ماهيت و نتيجهٔ نهائى حاصل از ريسيدگى‌هاى حسابرسان را تشريح نمود. در هر پروژهٔ تحقيقاتى محقق نخست اطلاعاتى را که براى رسيدن به نتيجهٔ مورد نظر لازم مى‌داند جمع‌آورى مى‌کند و سپس براى آنکه بتواند از آنها نتيجه‌گيرى کند، آنها را به ترتيب مناسبى طبقه‌بندى کرده و اگر ارتباطى بين هر گروه از اطلاعات کسب شده وجود دارد اين ارتباطات را مشخص مى‌کند. گاه اتفاق مى‌افتد که در همين مرحله از کار محقق متوجهٔ نقص و کمبود اطلاعات لازم و کافى در يک زمينهٔ به خصوص مى‌گردد که لازم مى‌داند قبل از نتيجه‌گيري، اين نواقص را برطرف کند. فقط پس از اتمام تحقيقات و گردآورى مدارک و اطلاعات کافى است که محقق مى‌تواند با قضاوت علمى نسبت به مجموعه اطلاعات موجود به نتيجه برسد. البته بايد تأکيد کرد که ممکن است پس از اتمام تحقيقات اوليه معلوم شود که براى يک نتيجه‌گيرى قاطع و صحيح اطلاعات بيشترى مورد لزوم است که در آن‌صورت محقق آن اطلاعات را نيز تهيه و فراهم خواهد کرد. هم‌چنين بايد توجه داشت که در موقع گردآورى اطلاعات، محقق هميشه نتيجهٔ مطلوب خود را در نظر دارد و اطلاعاتى که فراهم مى‌کند در اطراف يک تِز يا تئورى تعيين شده مى‌باشد.



رسيدگى‌هائى نيز که حسابرسان به‌عمل مى‌آورند بى‌شباهت به تحقيقات محقق مذکور نيست. به‌طور کلى مى‌توان گفت که هدف از کليهٔ اين رسيدگى‌ها گردآورى يک سرى اطلاعات و مدارک است که بعداً پس از طبقه‌بندى آنها و مربوط ساختن آنها به يکديگر، حسابرس نسبت به آنها قضاوت کرده و به آن ”عقيدهٔ حرفه‌اي“ که نسبت به صورت‌هاى مالى اظهار خواهد کرد مى‌رسد. ضمناً تذکر اين نکته‌ بى‌مورد نيست که اطلاعات و مدارکى که حسابرسان گردآورى مى‌کنند ارتباط مستقيمى با نوع و محتوى صورت‌هاى مالى مورد رسيدگى دارد. مثلاً اگر در ترازنامه‌اى رقمى تحت عنوان موجودى جنسى به چشم مى‌خورد، اطلاعاتى که حسابرس دربارهٔ آن جمع‌آورى خواهد کرد در اين جهت خواهد بود که آيا موجودى‌هاى جنسى موردنظر واقعاً وجود دارد و ارزش آن واقعاً صحيح محاسبه شده است يا خير.