”برنامه حسابرسي“ عنوان مدرکى است که در طى آن جزئيات رسيدگى‌هاى لازم براى آنکه حسابرس بتواند در پايان کار نسبت به‌صورت‌هاى مالى و اسناد و مدارک مورد رسيدگى عقيدهٔ حرفه‌اى خود اظهار نمايد تشريح مى‌گردد. اين برنامه در واقع دستور کار حسابرس و دستياران وى مى‌باشد و به تدريج که آزمايش‌ها و عمليات رسيدگى صورت مى‌پذيرد حسابرس يا شخص مسؤول رسيدگي، قسمت مربوطه برنامه را به‌عنوان مدرک و گواه انجام آن رسيدگي، امضاء يا پاراف مى‌نمايد.


رديف شرح رسيدگى‌ها عطف به پرونده جارى حسابدارى امضاء رسيدگى کننده تاريخ تکميل رسيدگى کننده تائيد سرپرست توضيحات
وام‌ها
۱ يک کاربرگ تهيه کنيد که مانده وام‌هاى دريافتى را در تاريخ ترازنامه و در تاريخ ترازنامه مقايسه‌اى سال قبل نشان دهد. در اين کاربرگ در مقابل هر قلم، مشخصات وام‌ها، شرايط بازپرداخت، نرخ بهره، ارزى که وام بدان بايد واريز شود، نوع ضمانت و اطلاعات مفيد ديگر را قيد کنيد.
۲ چنان‌چه وام در طى سال مورد رسيدگى دريافت شده است، قرارداد مربوطه را اخذ و به دقت مطالعه کنيد. رسيدگى نمائيد که وام با مجوز و مصوبهٔ لازم اخذ شده باشد و يادداشتى حاوى نکات عمدهٔ قرارداد که از لحاظ حسابرسى شايان توجه است تهيه و ضميمهٔ پروندهٔ دائمى حسابرسى نمائيد.
۳ رسيدگى کنيد که اقساط وام در سررسيد پرداخت شده و مانده وام‌ها در تاريخ ترازنامه با شرايط توافق شده طى قراردادها، مکاتبات، مصوبات و غيره هماهنگ است. چنان‌چه قسطى به موقع پرداخت نشده باشد علت تأخير را مورد رسيدگى قرار دهيد و مراتب را يادداشت کنيد.
۴ از طريق مؤسسهٔ مورد رسيدگى از طرف‌هاى وام دهنده تائيديه‌هاى لازم را مبنى بر مشخصات وام (به‌خصوص نوع ضمانت و هرگونه رهينه) و مانده وام در تاريخ ترازنامه.


در بعضى موارد برنامه حسابرسى به‌ نحوى تدوين مى‌گردد که علاوه بر جزئيات رسيدگى‌هاى لازم، مدت زمانى که بايد صرف انجام هر يک از آزمايش‌ها يا بررسى‌ها شود را نيز نشان بدهد تا بدان وسيله ارزيابى زمان لازم براى انجام کليهٔ آزمايش‌ها و رسيدگى‌هاى ضرورى امکان‌پذير گردد. ليکن بايد گفته شود که اين روش چندان معمول نبوده و در مواردى‌که از لحاظ سنجش کارآئى مسؤولين حسابرسى و يا تعيين ميزان حقّ‌الزحمه حسابرسى و يا برنامه‌ريزى اوقات کار همکاران و کارمندان حسابرس، زمان لازم براى انجام آزمايش‌ها و رسيدگى‌هاى ضرورى از پيش تعيين مى‌شود مدرک جداگانه‌اى به نام ”بودجه حسابرسي“ مورد استفاده قرار مى‌گيرد که جداگانه راجع‌ به آن بحث خواهد شد.


برنامه حسابرسى معمولاً در دو بخش تحت عناوين ”برنامه حسابرسى ضمني“ و ”برنامه حسابرسى نهائي“ تهيه مى‌گردد و بسيارى از مؤسسات حسابرسي، برنامهٔ اخيرالذکر را که در مورد اکثر دستگاه‌هاى مورد رسيدگى شامل مراحل يکسانى مى‌باشد به‌صورت استاندارد درآورده مورد استفاده قرار مى‌دهند، و اگر به مناسبت خصوصيات ويژه هر يک از دستگاه‌هاى مورد رسيدگى تعديلاتى در بعضى از قسمت‌هاى آن لازم باشد نکات مربوطه بر حسب اقتضاء به برنامهٔ استاندارد چاپ شده اضافه و يا از آن حذف مى‌گردد. البته گاه عمليات دستگاه مورد رسيدگى و يا سيستم‌ها و روش‌هاى کار به گونه‌اى اختصاصى و يا گسترده و يا پيچيده است که براى عمليات رسيدگى حساب‌ها، بهتر خواهد بود که برنامه حسابرسى ويژه‌اى با توجه به برنامه‌هاى استاندارد نوشته شود. به هر حال برنامه حسابرسى ضمنى که بيشتر شامل رسيدگى‌هاى مربوط به عمليات مستمر دستگاه مورد رسيدگى مى‌گردد براى هر دستگاه اکثراً با توجه به ماهيت و حجم عمليات آن و به‌خصوص با توجه به سيستم کنترل داخلى که در دستگاه استقرار يافته است، به‌طور جداگانه تهيه شده و در مورد سال‌هاى مختلف بر حسب تغييراتى که در روش‌ها و کنترل‌ها داده مى‌شود، مورد تعديل واقع مى‌گردد.


البته براى تدوين اين برنامه نيز از الگوهاى خاصى استفاده شده و بسيارى از مؤسسات حسابرسى در اين خصوص نيز از برنامه‌هاى استاندارد شده‌اى که با توجه به قوّت يا ضعف سيستم کنترل داخلى دستگاه مورد رسيدگى به‌صورت‌هاى مختلف تهيه شده و يا قابل اجراء مى‌باشد استفاده مى‌نمايند. بديهى است در مورد حسابرسى‌هاى ويژه، چنين برنامه‌هاى استاندارد شده احتمالاً قابل‌استفاده نبوده و مى‌بايست براى هر کار بنا به مقتضيّات امر برنامه ويژه‌اى تهيه گردد.


البته بايد دانست که در عمل همهٔٔ حسابرسان از برنامه حسابرسى استفاده نکرده و هنوز هم بعضى از حسابرسان بدون استفاده از اين ابزار کار خود را انجام مى‌دهند.

فوايد به‌کار بردن برنامه حسابرسى

۱. با مشخص نمودن جزئيات رسيدگى‌هاى لازم، اولاً خطر اينکه بعضى از عمليات رسيدگى از نظر افتاده و انجام نگيرد کاهش مى‌يابد و ثانياً همکاران و کارمندان حسابرس نياز به اين ندارند که مرتباً و در هر مورد کسب دستور کنند، بلکه با مراجعه به برنامهٔ حسابرسى از جزئيات رسيدگى‌هاى لازم آگاه مى‌گردند.


۲. با طبقه‌بندى صحيح عمليات رسيدگي، از اقدامات مکرر و به‌خصوص خواستن اطلاعات و توضيحات تکرارى جلوگيرى خواهد شد و بنابراين کارآئى حسابرسى افزايش مى‌يابد. اين امر هم‌چنين در جلب همکارى متصديان مربوطه بدون تأثير نمى‌باشد، چرا که خواستن توضيحات تکرارى و خلاصه هرگونه دوباره‌کاري، اعتماد آنها را به دانش و کارآمدى حسابرسان کم مى‌کند و بنابراين ميلى به همکارى با آنها نخواهند داشت.


۳. نظر به اينکه با انجام هر قسمت از عمليات رسيدگي، کارمند مسؤول کار، برنامهٔ حسابرسى را در مقابل قلم مربوطه امضاء يا پاراف مى‌کند، حسابرس مى‌تواند پيشرفت کار را به آسانى در مقاطع مختلف بررسى کند و در ضمن هميشه معلوم است که هر قسمت از کار توسط چه کسى انجام يافته و بدين ترتيب مسؤوليت هر يک از افرادى که در جريان حسابرسى نقشى به عهده داشته‌اند، مشخص خواهد بود.


۴. تعيين وظايف کارمندان و دستياران حسابرسى و تقسيم کار بين آنان بر حسب شايستگى و کارآمدى هر يک به آسانى امکان‌پذير مى‌گردد و در صورتى‌که به واسطهٔ غيبت از کار يا هر علت ديگرى دستيار يا کارمندى نتواند به‌کار خود ادامه دهد و کارمند ديگرى جانشين وى گردد، عمليات باقيمانده مشخص بوده و از اتلاف وقت و دوباره‌کارى جلوگيرى مى‌شود.


۵. با توجه به اينکه بعضى از عمليات حسابرسي، نظير کنترل محاسبات، رديابى اقلام در دفاتر و غيره، لزوماً در کاربرگ‌ها و يادداشت‌هاى حسابرسى منعکس نمى‌گردد، لذا استفاده از برنامهٔ حسابرسى از نظر مسؤوليت حسابرس بسيار مفيد است، زيرا در صورتى‌که مورد پرسش قرار گرفته و يا دعوائى بر عليه او اقامه شود، همواره مى‌تواند با مراجعه به برنامهٔ حسابرسى مربوطه نشان دهد که چه عملياتى انجام گرفته است.

معايب به‌کار بردن برنامه حسابرسى

۱. با پيروى از برنامه، انگيزهٔ ابتکار و خلاقيت در مسؤولين عمليات رسيدگى احتمالاً ضعيف مى‌گردد و کارمندان حسابرسى به تصور جامع بودن برنامه از تفکر دربارهٔ مسائل مورد رسيدگى و سنجش شخصى نتايج حاصله از رسيدگى‌ها و قضاوت دربارهٔ عمليات حسابرسى از جوانب مختلف، خوددارى مى‌نمايند.


۲. عمليات رسيدگى احتمالاً ماشين‌وار انجام يافته و به‌علت عدم تعمق کارمندان حسابرسي، به‌خصوص در رتبه‌هاى پائين، نسبت به اهميت و ضرورت آزمايش‌ها و رسيدگى‌هاى تعيين شده، بعضى از جنبه‌هاى کار احتمالاً آن‌طور که بايد و شايد مورد توجه قرار نمى‌گيرد. اين عيب و هم‌چنين عيب فوق، طبعاً به‌طور قابل‌ملاحظه‌اى به ميزان کارآئى حسابرسى لطمه وارد مى‌سازد و براى برطرف نمودن آن لازم است ضمن اعمال سرپرستى صحيح و نزديک و مداوم، دستياران و کارمندان حسابرسى تشويق شوند هرگونه اصلاحى را که در برنامهٔ حسابرسى اعم از فنى يا عملى به‌نظر آنها مى‌رسد پيشنهاد نمايند و به پيشنهادات آنها ترتيب اثر داده شود. در اين رابطه بايد به دستياران و کارمندان حسابرسى توجه به‌خصوص داده شود که برنامهٔ تدوين شده را به منزلهٔ راهنمائى براى انجام عمليات رسيدگى لازم تلقى کرده و اگر به‌نظر آنها کمبود يا نکات زائدى در آن وجود دارد موضوع را حتماً با سرپرست خود مطرح نمايند و به سرپرستان بايد اجازه داده شود که در جزئيات رسيدگى‌ها (البته با آگاهى حسابرس) هرگونه تعديل لازم را در برنامهٔ حسابرسى معمول دارند، و به اصطلاح برنامه را يک دستور خشک تغييرناپذير تلقى ننمايند.


۳. در صورت بروز هرگونه ايراد حسابرسي، کارمندان ناشايسته و وظيفه ناشناس ممکن است به استناد محتوى برنامه حسابرسى از خود سلب مسؤوليت کرده و کوتاهى در انجام وظايف حرفه‌اى خود را به فقدان دستور صريح در برنامه حسابرسى منتسب نمايند. اين عيب البته با اعمال سرپرستى صحيح و مداوم و به موقع قابل‌رفع است ولى بايد توجه داشت که عدم‌استفاده از برنامه حسابرسي، به هر حال موجب تقويت حسّ مسؤوليت و وظيفه‌شناسى چنين افراد نمى‌گردد و بهتر است قبل از ايجاد خسارات جبران‌ناپذير از دستگاه حسابرس برکنار شوند.