عمليات حسابرسى که در جريان رسيدگى به امور شرکت‌ها و مؤسسات توليدى و يا بازرگانى لازم است، به‌قدرى مفصّل و پيچيده مى‌باشد که حسابرس براى آنکه بتواند با بررسى کامل و جامعى نسبت به صورت‌هاى مالى مورد رسيدگى به يک عقيده حرفه‌اى صحيح دست يافته و نظر خود را اظهار نمايد، لازم است آزمايش‌ها و رسيدگى‌هاى مقتضى را به مراحل حساب شده مرتبطى تقسيم نمايد تا کليهٔ عمليات رسيدگى با ترتيب معقولى صورت گرفته و نتايج حاصله قابل‌اطمينان باشد. صرف‌نظر از جمع‌آورى اطلاعات کلى مربوط به مؤسسه مورد رسيدگى عمليات حسابرسى معمولاً در طى مراحلى به‌شرح زير انجام مى‌گردد:


ـ بررسى کنترل داخلى

به‌طورى که حسابرس بتواند از مناسبت و کفايت و قوّت کنترل داخلى دستگاه در بخش‌هاى مختلف فعاليت آن اطمينان يافته، و نقاط ضعف موجود در سيستم کنترل داخلى و اثرات احتمالى هر يک را بشناسد، تا بر حسب اقتضاء عمليات رسيدگى در هر مورد به‌خصوص با دامنهٔ وسيع‌تر و عمق بيشترى انجام داده شود.


ـ رسيدگى به عمليات مستمر

به‌طورى که حسابرس بتواند از انعکاس نتيجهٔ مالى کليهٔ عمليات دستگاه در دفاتر و مدارک حسابدارى آن به‌نحو رضايت‌بخشى اطمينان حاصل نمايد. هم‌چنين حسابرس بايد بتواند با توحه به اسناد و مدارک مؤسسه مورد رسيدگى و اطلاعات و شواهد ديگر، از درستى اقلام و ارقام ثبت شده در دفاتر و مدارک حسابدارى دستگاه اطمينان يافته و در عين حال معلوم نمايد که عمليات حسابدارى با رعايت اصول و موازين پذيرفته شده و متداول حسابدارى انجام گرفته است.


ـ رسيدگى کلى به دفاتر و مدارک حسابدارى

به‌طورى که حسابرس بتواند از درستى جمع پيکرهاى مندرج در دفاتر و صورت‌حساب‌هاى حسابدارى و هم‌چنين اقلام منقول و موازنهٔ کلى حساب‌ها و بالاخره انطباق صورت‌هاى مالى با دفاتر و مدارک حسابدارى دستگاه اطمينان حاصل نمايد.


ـ اثبات

به‌طورى که صرف‌نظر از آن‌چه که دفاتر و مدارک حسابدارى دستگاه مورد رسيدگى نشان مى‌دهد، حسابرس با اتکاء به يک سلسله دلايل و شواهد و مدارک مستقل، بتواند از وجود واقعى دارائى‌ها و بدهى‌هاى مندرج در ترازنامه و هم‌چنين تعلق آنها به دستگاه و بالاخره ارزش اقلام مربوطه بر اساس اصول و موازين پذيرفته شده و متداول حسابدارى مطمئن گردد.


ترتيب انجام اين مراحل البته ضرورتى ندارد که عيناً با ترتيبى که در فوق نشان داده شده است تطبيق نمايد بلکه بر حسب برنامه حسابرسى که حسابرس تنظيم مى‌نمايد، ممکن است براى آسانى کار قسمتى از عمليات مربوط به هر مرحله هم‌زمان با عمليات مربوط به يک مرحلهٔ ديگر انجام داده شود. در بعضى موارد که مأموريت انجام حسابرسى مدتى پيش از پايان دورهٔ مالى مربوطه به حسابرس واگذار مى‌شود، ممکن است نسبت به انجام کليهٔ مراحل حسابرسى به تدريج و در دورهٔ مالى موردنظر اقدام کند، که به ”حسابرسى تدريجي“ موسوم است و يا برعکس ممکن است انجام عمليات حسابرسى را به پس از پايان دورهٔ مالى مربوط موکول نمايد، که آن را ”حسابرسى نهائي“ مى‌نامند. محسنات عمدهٔ حسابرسى تدريجى در آن است که حسابرس ضمن تقسيم‌بندى و تنظيم بهتر اوقات کار زيردستان خود، با فرصت بيشترى آزمايش‌ها و رسيدگى‌هاى لازم را انجام داده و به خصوص با احاطهٔ بيشترى که به تدريج به ماهيت عمليات و چگونگى ادارهٔ امور و عملکرد دستگاه پيدا مى‌کند، رسيدگى جامع‌ترى به‌عمل مى‌آورد و خطر آنکه مسايل مهمى احتمالاً از نظر وى دور بماند کاهش مى‌يابد.


هم‌چنين با کشف اشتباهات و تقلبات در طى دورهٔ مالي، اقدامات لازم توسط دستگاه هرچه زودتر به‌عمل مى‌آيد و به‌خصوص جلو خسارات حاصله از تقلبات احتمالى به موقع گرفته مى‌شود. در اين‌صورت حسابرسى تدريجي، مخصوصاً اگر در طى چند نوبت فاصله‌دار انجام گيرد، اين معايب را دارد که چون حساب‌ها در عرض سال کاملاً بسته نمى‌شود و کارمندان دستگاه مورد رسيدگى در حين انجام حسابرسى به دفاتر دسترسى دارند، لذا خطر اينکه بدون اطلاع حسابرس سهواً يا عمداً در ارقام حسابرسى شده دست برده شود زياد است و از طرف ديگر سرکشى‌هاى متعدد حسابرس و کارمندان وي، علاوه بر آنکه مستلزم صرف وقت زياد مى‌شود، ممکن است باعث مزاحمت بى‌مورد و در نتيجه بازماندن کارمندان و مسؤولين امور دستگاه از کارهاى جارى آنان بشود. مع‌هذا بايد گفته شود که با محسنّاتى که حسابرسى تدريجى در بر دارد و تدابيرى که ممکن است بَرحسب اقتضاء براى رفع معايب فوق‌الذّکر اتخاذ نمود، انجام هرچه بيشتر عمليات حسابرسى در طى دورهٔ مالى مربوطه به مراتب بهتر از آن است که کليهٔ عمليات حسابرسى به پس از پايان دورهٔ مالى و بستن حساب‌ها موکول گردد.


در عمل حسابرسان عمليات رسيدگى را در دو نوبت تحت عناوين حسابرسى ضمنى و حسابرسى نهائى انجام مى‌دهند. ”حسابرسى ضمني“ به آن قسمت از حسابرسى اطلاق مى‌گردد که در عرض سال يا دورهٔ مالى موردنظر انجام گرفته و کليهٔ مراحل فوق‌الذّکر را به غير از مرحلهٔ اثبات در بَر مى‌گيرد. به آن ‌علت به آن حسابرسى ضمنى مى‌گويند که در ضمن سال انجام داده مى‌شود. البته حسابرسى ضمنى نسبت به عمليات ثبت شده تا تاريخ رسيدگى انجام گرفته و بررسى عمليات مربوط به بقيهٔ سال يا دورهٔ مالى به هنگام حسابرسى نهائى صورت مى‌پذيرد. ضمناً براى آنکه عمليات گوناگون دستگاه در ماه‌هاى مختلف با دقت و تکيه يکنواختى مورد رسيدگى واقع گردد، سعى مى‌شود زمان انجام حسابرسى ضمنى در طى سال‌هاى متمادى ثابت نمانده و در هر نوبت نسبت به سال‌هاى قبل حتّى‌المقدور تغيير نمايد.


”حسابرسى نهائي“ به آن قسمت از حسابرسى اطلاق مى‌گردد که معمولاً پس از پايان دورهٔ مالى مورد رسيدگى انجام گرفته و در طى آن، مرحلهٔ اثبات اقلام مندرج در ترازنامه و ساير صورت‌هاى مالى و هم‌چنين باقيمانده رسيدگى‌هاى مربوط به مراحل ديگر حسابرسى و بالاخره بررسى کلى نتايج به‌دست آمده از آزمايش‌ها و رسيدگى‌هاى انجام شده صورت خواهد پذيرفت و نهايتاً گزارش حسابرسى لازم تهيه مى‌گردد.