حضور همه جانبه ورزش، چنان در تمام عرصه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی گسترده شده است که اندیشمندان و محققان در اکثر شاخه های دانش، سعی می کنند آن را موضوع مطالعه خود قرار دهند. کندال بلانچارد، نویسنده کتاب «مردم شناسی ورزش» می کوشد از دیدگاه علم مردم شناسی به بررسی ورزش و بازی بپردازد.

ورزش و بازی به عنوان یکی از پدیده های جهان مدرن و ماقبل از آن، با تبلور در اشکال فردی و گروهی، نه تنها به عنوان عامل تفریح و سرگرمی بلکه به عنوان عاملی برای شادابی روح و نشاط جسم، جایگاه مهمی را در فرهنگ ها به خود اختصاص داده است. به گفته مرتضی رضوانفر، رئیس پژوهشکده مردم شناسی، اهمیت بعد اجتماعی ورزش در جهان معاصر سبب شده است با «مفاهیمی چون تداخل فرهنگی، دهکده جهانی، فستیوال های فرهنگی، عاملیت کارناوال، صنعت و تبلیغ» گره بخورد.

مردم شناسی چیست؟

کندال بلانچارد می گوید: «مردم شناسی از واژه یونانی anthro pologo برگرفته شده و به معنای «مطالعه انسان» است. این رشته، که جامع ترین رشته علوم اجتماعی است، به هر جنبه قابل تصور رفتار انسانی در گذشته، حال و آینده می پردازد.ص۵۹»از شاخه های مردم شناسی می توان به مردم شناسی زیستی، باستان شناسی، زبان شناسی و مردم شناسی فرهنگی اشاره کرد اما کندال بلانچارد بر این نظر است که «مردم شناسانی که ورزش را مطالعه می کنند از هر یک از چهار زیررشته مردم شناسی استفاده می کنند.ص۵۹»

جایگاه ورزش و بازی در تاریخچه مردم شناسی

در مردم شناسی ورزش «یک فعالیت بازی گونه تعریف شده است که دارای قوانین و عناصر رقابتی است و با مجموعه ای از فعالیت های فیزیکی همراه می گردد و در تاریخچه مردم شناسی به نام «بازی ها» (games) عنوان بندی می شود.ص۶۹»

سر ادوارد بورنت تایلر (Sir Edward B.Tylor) که به پدر مردم شناسی ملقب است، از اولین مردم شناسانی بود که به اهمیت مفهوم بازی پی برد، او فهمید که «برخی از فعالیت ها مانند وقایع ورزشی، ممکن است برای مردم شناسان راه هایی به سوی کشف ماهیت ارتباط فرهنگی در دوره ماقبل تاریخ به وجود بیاورند.ص۷۰»

مردم شناسی ورزش

کتاب «مردم شناسی ورزش با سخنانی از مرتضی رضوانفر، رئیس پژوهشکده مردم شناسی آغاز می شود و دربردارنده مقدمه ای در بیست و نه صفحه از علیرضا حسن زاده یکی از مترجمان کتاب است. او پس از مروری بر مطالعات گوناگون مردم شناسی ورزش از دو دوره عمده که شامل ۱ـ مطالعه ورزش های اولیه و چیرگی نظریه اشاعه ۲ افزوده شدن مطالعه بازی ها و ورزش های مدرن و طرح مفهوم هم پوشانی و تداخل فرهنگی.ص۱۷» است، به اختصار سخن می گوید. غیر از سر ادوارد بورنت تایلر، پدر مردم شناسی در جهان، می توان به جیمز مونی، کولین، فون کارل وُله، ملکوم ارث، کلیفورد گیرتز، نوربرگ، آلیس چسکا، ویتنی، و کندال بلانچارد نویسنده کتاب مردم شناسی ورزش، اشاره کرد که به عنوان افرادی در این شاخه پژوهش هایی را در طی سالیان مختلف انجام داده اند.

مردم شناسی ورزش در ایران

علیرضا حسن زاده در این قسمت می کوشد علاوه بر بررسی مردم شناسی ورزش در ایران، به اهمیت ورزش به دلیل درهم تنیدگی با مفهوم هویت بپردازد. «از یکسو گره خوردن مفهوم ورزش و هویت را می توان از چشم اندازی که کلیفورد گیرتز می گشاید، موردتوجه قرار داد و از سوی دیگر جوامع قومی و فولک در ایران با ورزش ها و بازی های محلی خویش به تعریف هویت خود دست می یازند: سوارکاری ترکمن ها، لانند بازی و کشتی گیله مردی گیلک ها، لوچومازندرانی ها، چوخه خراسانی ها و...ص۲۳» پیشینه مطالعه مفهوم بازی و ورزش در غرب به سده هیجدهم باز می گردد در حالیکه پیشینه مطالعه این مفهوم در ایران صرفاً به چند دهه اخیر محدود می شود. با این حال مفهوم ورزش در ایران عمیقاً با مفهوم هویت گره خورده است. «از یکسو ورزش های باستانی ای چون ورزش پهلوانی، چوگان و... ما را به سوی گذشته های دور بازی برد و از سوی دیگر کارکرد هویت ساز ورزش هایی چون کشتی و فوتبال، اهمیت ورزش را افزون تر می سازد. اگر کشتی ایرانی در تداوم ورزش باستانی با کارکردهای آیینی همراه بوده است و تعریفی سنتی از هویت ایرانی را در بردارد، فوتبال ما را گاه با مفهوم بلوغ در نوجوانان ایرانی، درک فضای بیرونی، آشنایی با هویت سازی های گروهی، برابری آیینی برای زنان و از سوی دیگر، نشانه هایی از پیدایی نخستین صورت های آیین های سکولار در رفتارهای کارناوالی مواجه می کند.ص۲۳» مطالعات ورزش و بازی در ایران شامل سه بخش است الف) مطالعات ورزش با تاکید بر اهمیت پیشینه اساطیری، مدنی و اخلاقی ب) مطالعات بازی و ورزش با توجه به گردآوری بازی های محلی در سطح جوامع فولک و محلی ج) مطالعات روشمند و علمی بازی و ورزش. حسن زاده در این بخش علاوه بر توضیح این ویژگی هر کدام از انواع مطالعات ورزش و بازی در ایران به ارائه نمونه هایی از پژوهشهای صورت پذیرفته، می پردازد.

جایگاه مردم شناسی در مطالعه ورزش

برایان ساتون ـ اسمیت، روانشناس، مدرس، پژوهشگر، مشاور و محقق بنیاد فولبرایت در پیشگفتارش بر کتاب می گوید: «وقتی نوبت به توضیح بازی و ورزش می رسد، مردم شناسی امتیاز خود را بر اغلب رشته های دیگر آشکار می کند، زیرا مردم شناسی با مطالب ناآشنا و نامأنوسی سروکار دارد که با پندارهای امروزی ما در قرن بیستم بی تناسب اند.ص۴۷» شاید، یکی از اولین خصیصه هایی که در مورد فوتبال به ذهن ما می رسد، اختیاری و تفننی بودن آن است اما برایان ساتون ـ اسمیت درباره همین موضوع می گوید: «در حالی که به نظر انسان معاصر، بازی نوعاً اختیاری، غیرجدی و تفننی است، در این کتاب نمونه های متعددی از فرهنگهای دیگر ارائه می شود که در آنها بازی اجباری، بسیار جدی، و محاط در زندگی کاری است.ص۴۷»

اهمیت شناخت ورزش از دیدگاه مؤلف

کندال بلانچارد می گوید: « شناخت ورزش در مقام سنتی اجتماعی و یکی از عناصر سازنده فرهنگ برای مشارکت آگاهانه در جامعه دموکراتیک امروزی اهمیت زیادی دارد. ورزش در آمریکا و همچنین دیگر کشورهای جهان، مشغله ای بسیار مهم و از نظر فرهنگی و سیاسی بسیار تأثیرگذار است. نادیده گرفتن و یا حتی کم ارزش شمردن تأثیر مسابقات ورزشی بر جامعه آمریکا منجر به فهمی ناقص از دموکراسی آمریکا می شود.ص۵۱» وی در نهایت بر این نظر است که «هیچ موضوع دیگری در علوم اجتماعی به طور کلی و مردم شناسی به طور خاص وجود ندارد که بیش از ورزش شایان توجه باشد.ص۵۴»

ورزش و مردم شناسی

کتاب پس از مقدمه ای به قلم علیرضا حسن زاده، پیشگفتاری به قلم برایان ساتون ـ اسمیت و سرآغازی به قلم مؤلف کتاب آغاز می شود فصل اول «ورزش و مردم شناسی» نام دارد، مؤلف در این فصل علاوه بر توضیح راجع به مردم شناسی به معرفی زیرشاخه های آن مثل مردم شناسی زیستی، باستان شناسی، زبان شناسی و مردم شناسی فرهنگی می پردازد. مؤلف در این بخش سال ۱۹۵۹ را یکی از حساس ترین سالها در تاریخ مردم شناسی ورزش و بازی معرفی می کند. زیرا مقالات، جان رابرتز، مالکوم ارث و رابرت پوش توانستند مقالات خود را تحت عنوان «بازی در فرهنگ» به چاپ برسانند. در همین فصل به اهداف مردم شناسی ورزش پرداخته شده که به اختصار عبارتند از

تعریف و توصیف رفتار و اوقات فراغت از دیدگاه میان فرهنگی

مطالعه ورزش در جوامع اولیه، قبیله ای، غیرغربی، جهان سومی و توسعه نیافته، همچنین جامعه تاریخی و معاصر غرب

تحلیل ورزش به عنوان عاملی در فرهنگ پذیری، فرهنگ بخشی و حفظ فرهنگ و سازگاری با تغییرات

نگرش به ورزش به عنوان یکی از جنبه های متعدد رفتار فرهنگی

تحلیل رفتار ورزشی در ماقبل تاریخ

تحلیل زبان ورزش

پرداختن به نقش ورزش در محیط آموزشی چندفرهنگی

طرح و اجرای برنامه های ورزشی ـ تفریحی برای جمعیتهای خاص

کاربرد روشهای مردم شناسانه برای رفع مشکلات عملی در محیطهای ورزشی مانند تربیت بدنی، تفریحات و برنامه های مربوط به فضاهای سرپوشیده

کاربرد روشهای مردم شناسانه در طرح و اجرای برنامه های تربیت بدنی، تفریحی و فعالیت های سالنی

گسترش فعالیت های سازنده اوقات فراغت با استفاده از الگوهای ورزشی

ایجاد نگرشهای منتهی به تفاهم میان فرهنگی.ص۹۱» فصل اول کتاب با ارائه خلاصه و سپس بخشهایی تحت عنوان تمرین و پروژه های ویژه پایان می پذیرد.

معنای ورزش:

رویکرد فرهنگی

مؤلف در فصل دوم پس از توضیح معنای فرهنگ و بررسی ویژگیهای کلیدی فرهنگ، مشکل اساسی در رویکرد فرهنگی به منظور مطالعه رفتارهای ورزشی را «تعریف نقش آن در چارچوب کلی فرهنگی، ص۱۰۹» می داند. سپس مباحث مربوط به رویکرد فرهنگی را در قالب عناوینی چون بازی، ورزش به عنوان «کار» یا «بازی»، ورزش و بازی ها، ورزش و آیین، ورزش به عنوان کشمکش، مبارزه و برخورد، ورزش، تفریح و تربیت بدنی، بررسی می کند.

مردم شناسی ورزش، تئوری و روش

مؤلف در این فصل با تأکید بر اهمیت وجود یک نظم تئوریک و روش شناسی خاص و سیستماتیک در گردآوری و تحلیل اطلاعات ورزش به «تئوری» و «روش» به عنوان بخش های ضروری فرآیند تحقیق در مردم شناسی ورزش می پردازد. او در این فصل می کوشد مدل های نظری در مردم شناسی را که شامل دو گروه عمده مدل های توضیحی و مدل های تفسیری هستند بررسی کند که مدل های توضیحی عبارتند از: تکامل گرایی، کارکردگرایی، کارکردگرایی ساختاری، ماتریالیسم فرهنگی، هستند.

توصیف قوم شناسی کلی

بلانچارد، در فصل چهارم کتابش به یکی از مهمترین موضوعات یعنی مساله منشأ ورزش و تکامل آن می پردازد. او می کوشد برای سؤالاتی از قبیل «چطور و کجا ورزش برای اولین بار فعالیتی نهادینه در جامعه بشری شد؟ نیروهایی که پس تکامل رفتار ورزشی قرار دارند کدامند؟ اولین اشکال ورزش چگونه بودند؟ص۲۰۳» پاسخی بیابد. به همین مناسبت به بررسی موضوعاتی مانند ورزش در اجتماع عصر حجر، ورزش و دولت شهری، آمریکای مرکزی و بازی های گوناگون با توپ، بازی با توپ در آمریکای شمالی، آینده ورزش و باستان شناسی، بازنگری درباره منشا و تکامل ورزش، می پردازد.

ورزش در فرهنگ، دیدگاه تکاملی

پژوهش مولف در این فصل متمرکز بر جامعه دسته ای است. او به شناخت ورزش در مقام عنصری در دیگر فرهنگ ها «به منبعی بالقوه، برای داده های مربوط به قوم نگاری، قوم شناسی، باستان شناسی و تاریخ قومی» می نگرد و مسئله طبقه بندی ورزشها را با توجه به عمومیت آشکار ورزش و بازی و فرهنگهای پیچیده جوامع مختلف، امری بسیار دشوار ارزیابی می کند. بلانچارد در این فصل ورزش را نزد بومیان استرالیا، اینوییت ها (اسکیموها)، یاگان ها: آمریکای جنوبی، سرخ پوستان ناواجو، چوکچی ها: شمال اروپا و سیبری، دانی ها: گینه نو بررسی می کند. فصل ششم با همان عنوان ورزش در فرهنگ: دیدگاه تکاملی، متمرکز بر جامعه فرادسته ای است و ورزش را نزد چاکُتوها: جنوب شرقی آسیا، مانوری ها: پولینزی از لاندنو، ساموآیی ها(پولینزی) زولوها: جنوب آفریقا، آشانتی: غرب آفریقا بررسی می کند.

ورزش مدرن و سنتی

هفتمین و آخرین فصل کتاب «کاربرد» نام دارد. به گفته مولف: «مردم شناسی ورزش نه تنها به درک و شناخت ورزش در ماقبل تاریخ، تاریخ و جهان معاصر می پردازد، بلکه شناخت پویش اجتماعی و فرهنگی ورزش و نحوه کاربرد این شناخت در حل مسایل واقعی را نیز دربردارد. از این نظر، یکی از اجزاء مهم مردم شناسی ورزش، جزء کاربردی آن است. فرض بر این است که مردم شناسی ورزش می تواند به مردم شناسی کمک کند و در حل مسائل واقعی انسان ها موثر افتد.ص۳۸۳» در این فصل مواردی از قبیل، فرهنگ پذیری، ورزش و تحول اجتماعی، زنان و ورزش، ورزش و خشونت، خشونت ورزشی و جنگ بررسی می شود. سپس موضوع ورزش سنتی و آنچه بدان مربوط است مثل نظم نوین جهانی و ورزش سنتی بررسی می شود. «یکی از عجایب نظم جهانی آینده این است که ممکن است ورزش پسامدرن از ورزش مدرن، ماقبل مدرن تر باشد. مسلماً در ورزش سنتی چیزی هست که به دموکراسی قومی و جهانی شدن کمک می کند که اکنون برای منافع درازمدت انسان خطرناک به نظر می رسد.ص۴۶۵» هر فصل کتاب مشتمل بر خلاصه، تمرین و پروژه های ویژه ای برای خواننده و پژوهشگر است. همچنین کتاب دربردارنده عکسهایی از انواع ورزش و بازیهای نامبرده در کتاب است.

نویسنده: منیره پنج‌تنی

منبع: ماهنامه اطلاعات حکمت و معرفت