همین چند روز پیش در میان خاطرات دور به عکسی برخوردم که شک داشتم منم یا دختر همسایه؟ مانتوی آبی نفتی بلندی که در کمر کلی چین می خورد، ۴ تا جیب به صورت اتفاقی رویش کاشته شده بود، آستین های آن کشی بود و روی شانه ۲ اپل حداقل ۳ سانتی خودنمایی می کرد.

این اپل ها کابوس همیشگی من بودند که تا دستم به کندنشان می رفت، مادرم سر می رسید و می گفت نمی فهمی آنها چقدر زیبا هستند. از توصیف کفش قرمز و جوراب سفید و روسری خردلی ــ بنفش که بگذریم. نمی دانم سلیقه من بد بود یا مادرم یا همین بود که بود.

اگر آلبوم ها می توانستند به قرن ها پیش سفر کنند، خود را در پوشش های اعجاب آوری می دیدیم که بتدریج با تغییرات اندکشان در هر زمان، به کلی از یاد رفته اند تا رسیده اند به مانتوی آبی نفتی من. مثلا در زمان مادها، میان پوشاک مرد و زن تمایز چندانی وجود نداشت. آنچه زنان را از مردان متفاوت می کرد، پوششی بود که بر سرشان می انداختند. زنان هخامنشی پیراهن بلند آستین کوتاه با راسته چین بر تن می کردند؛ اما الگوی مصرف اکثریت، پیراهنی با دامن بلند و در زیر آن پیراهن بلند دیگری تا مچ پا و روی آن چادری مستطیل شکل بوده است. به زنان اشکانی که برسیم، می بینیم تعدادی از آنها مانند هخامنشیان لباس می پوشیدند و عده ای دیگر قبایی تا زانو با شنلی برافکنده بر آن تن می کردند.

کمی جلوتر، یک زن ساسانی پیراهنی بلند و گشاد با چین های بی شمار می پوشید که به انتهای آن پارچه ای اضافه و پرچین مانند دامن دوخته شده بود و چادری گشاد و چین دار هم روی آن می انداخت. زمان زندیان، ارخالقی ها مد شدند؛ نیم تنه های ضخیمی که لای رویه و آستر آنها از پنبه بود. زیر آنها پیراهن های تنگ و بلند از نخ و ابریشم و روی آنها کت های آستین های کوتاه پوشیده می شد. شلوار گشاد و دامن بلند هم اجزای لاینفک این پوشش سنگین وزن بودند و هنگام خروج از منزل، چادر و روبنده مرسوم بود.

در زمان قاجار، تغییرات سرعت بیشتری می گیرند. زنان اندرونی دربار ناصرالدین شاه پس از سفرهای شاه به اروپا با پوشش هایی جدیدتر آشنا می شوند. کم کم پیراهن های شلیته و چادر کمری توسط طراحان فرانسوی تبدیل به لباس های بلند یک تکه شده و ارخالق و نیم تنه می شوند، کت و ژیلت و بلوز. خلاصه این که پوشاک زنان با تاریخ به جلو می آید و پس از گذر از این همه پارچه و شلیته و چین و واچین می رسد به این کلمه پنج حرفی؛ مانتو.

مانتو، سابقه زیادی ندارد، یعنی از وقتی به صورت کالا در بازارها و مغازه ها عرضه شد، چیزی حدود ۳۰ سال می گذرد. طی همین عمر کوتاه، تغییرات بسیاری را در ظاهر آن شاهد هستیم.

مانتوها ابتدا یونیفورم هایی ساده، گشاد و بلند در ۴رنگ مشکی، سورمه ای، قهوه ای و طوسی بودند، سپس رنگ های سبز، بنفش، خردلی و آجری به بازار آمدند. با ظهور نسل جدیدی که خواستار مدل هایی متنوع تر بودند و به مانتوهای آبی نفتی راضی نمی شدند، همچنین با داغ شدن بازار رقابت مانتوفروشی های در حال افزایش، بحث مدل و چگونگی دوخت به میان آمد.

با حفظ قالب گشاد، برش ها و چین های جدیدی طراحی شد. قد مانتوها کوتاه تر شد. مهم تر از همه نسل اپل ها برچیده شد و آنگاه ناگهان انفجار رنگ ها... قرمز، نارنجی، فسفری، آبی آسمانی، زرد. پس از ظهور دنیای رنگی، مدل ها شروع به خودنمایی کردند. مانتوهای طرح دار، عباها، پانچوها، سنگ دوزی ها، پولک دوزی ها و استفاده از نقش و نگارهای خوشنویسی باب شد و نقوش هنر ایرانی و اشعار مولانا، حافظ و باباطاهر بر حاشیه مانتوها درخشیدن گرفت. مانتوها همچون انسان ها تغییر می کردند، مانند یک موجود زنده در ویترین ها نفس می کشیدند و امروزه تبدیل به یکی از اصلی ترین لباس های ما زنان ایرانی شده اند.

تبعیت از مد جهانی

ماهرخ جامعی، طراح لباس تغییر و تحولات لباس نظیر مانتو را تابع شرایط گوناگونی می داند و برای آن ۳ دلیل عنوان می کند. دلیل اول، شرایط اجتماعی ــ فرهنگی جامعه است که در طول زمان بتدریج تغییر می کند. دلیل دوم نیز این است که بشر طبیعتا به سمت تحول و دوری از یکنواختی گرایش دارد و در آخر هم می توان به تاثیری که ابرقدرت های مد در جهان بر پوشاک دیگر کشورها دارند، اشاره کرد.

وی می افزاید: علاوه بر ۲ مورد اول هر کشوری با رعایت قوانین و ضوابط خود در زمینه پوشاک، مد جهانی را در لباس خود اعمال می کند؛ مثلا مانند رنگ ها که در هر فصل یکی از آنها عمومی و جهانی می شود. اگر ما در سال های گذشته اپل را روی مانتوهای خود داشتیم، به این علت بود که در جهان نیز استفاده از اپل مرسوم بوده و بخشی از زیبایی لباس خانم ها به حساب می آمده؛ ولی امروز این اپل نه تنها در ایران بلکه در سراسر جهان برچیده شده است.

مانتو، سابقه زیادی در ایران ندارد یعنی از وقتی به صورت کالا در بازارها و مغازه ها عرضه شد چیزی حدود ۳۰ سال می گذرد. طی همین عمر کوتاه تغییرات بسیاری را در ظاهر آن شاهد هستیم

جامعی روند تحول در مانتوهای ایرانی را به سمت هنر ایرانی در حال تغییر می داند و می گوید: اگر این روزها اخبار هنری را دنبال کنید، می بینید گرایش به سمت هنر ایرانی بسیار زیاد شده است. از این جهت بسیار خوشبینم که مانتوها به سمت طرح هایی با محتوای فرهنگی و سنتی کشور خودمان بروند و لباس مد روز با نشانه های ایرانی مورد اقبال عمومی قرار گیرد که به دنبال آن نیز تولیدی ها به جای طرح های وارداتی موظف می شوند از طراحان لباس ایرانی استفاده کنند.

در راستای این تغییرات که زاده شرایط خود بودند، الگوی مصرف ما نیز روز به روز دگرگون شد. دیگر هر فصل مانتوی مخصوص خود را طلب می کرد. زمانه، کودکی من نبود که بهار و تابستانش را با یک لایه مانتوی آبی نفتی می دوید، پاییزش، ژاکتی آبی می طلبید تا روی همان پوشش بهاره ات بکشی و زمستانش با یک کاپشن گرم که می دانستی هنوز اندازه ات است، طی می شد. حالا دیگر مانتوها برای خود نام و هویتی داشتند؛ مانتوهای پاییزه، بهاره و زمستانه و حتی مانتوی کار، مجلسی، اداری، هنری و اسپرت.

ابتدا، خرید مانتوها محدود به پاساژها، تولیدی ها و مراکز فروش بود. ولی امروزه بیشتر طرح ها از روی ژورنال های چینی، ترکی و دبی الگوبرداری می شود. در کنار آن مانتوهای وارداتی نیز داریم که بیشتر از ترکیه و دبی خریداری می شوند. بد نیست نام مانتوهای پاکستانی و هندی را هم ببریم؛ مانتوهایی راحت، شاد و ارزان که سلیقه های خاص خود را می طلبند.

دیگر دوره آن زن ساسانی گذشته است که با چند دست لباس چین دار خود عمری را می گذراند. نیاز به تنوع و تفاوت، کم کم پای طراحان زیرزمینی را به میان کشیده است. آنها از همه چیز الهام می گیرند؛ از درخت ها و گل ها و حیوانات گرفته تا طرح های باستانی و محلی.

در گذشته، هرگاه می خواستی مدل های عجیب و جدیدی کشف کنی، باید سری به دانشکده های هنر می زدی و به تماشا می نشستی؛ اما امروز، تفاوت طلبی دیگر به هنری ها محدود نمی شود. اگر صبح ها که به محل کارمان می رویم اکثرا شبیه همیم، اما هر چه به ساعات پایانی روز نزدیک می شویم، چهره شهر بیشتر و بیشتر تغییر می کند و تفاوت ها آشکارتر می شوند.

دکتر کتایون سالاری، روان شناس در این مورد می گوید: انسان های امروز با لباس هایشان به زندگی خود معنا می بخشند و روزمرگی شان را با رنگ ها و طرح ها قابل تحمل می کنند. او معتقد است: تنوع، ضرورت زندگی انسان مدرن است، اما افتادن در دور باطل تفاوت طلبی، ما را به حاشیه زندگی سرگرم کرده و پس از مدتی خود باعث آزار ما می شود. تاریخ را کنار می گذارم و به نزدیک ترین پاساژی که حوالی خانه ام سراغ دارم، می روم. انبوه مدل های پاییزی با رنگ ها و نقش های وسوسه کننده شان به بازار آمده اند و البته گاه با قیمت هایی که از شنیدنشان دود از سرم بلند می شود. بهاره که برای خرید آمده است، اغلب اوقات فراغتش را با دوستانش به مراکز خرید می روند تا از تازه های مد اطلاع داشته و به روز باشند. او با خنده می گوید: ما بیشتر می آییم واسه تماشا. گاهی یه چیزایی می خریم. به جیب های خالیم نگاه می کنم و یادم می افتد که مانتوی پاییزی پارسالم را، چند بار بیشتر نپوشیدم.

از پاساژ بیرون می آیم. باد خنکی به صورتم می خورد. گوشه خیابان، دختری منتظر تاکسی ایستاده است. سن زیادی ندارد. مانتوی سفید بلندی تن کرده است. در حاشیه مانتو با خط نستعلیق زیبایی نوشته است:

پیوسته سرت سبز و لبت خندان باد

جان و دل عاشقان ز تو شادان باد

آن کس که تو را بیند و شادی نکند

سر زیر و سیه گلیم و سرگردان باد

مولانا همیشه مرا به شوق می آورد. کنار او منتظر تاکسی می مانم و به شعری دیگر فکر می کنم تا گوشه مانتوی سفیدم را به آن مزین کنم.

حمیده طاهری