شور، نشاط و شتاب، اقتضای جوانی است.

اگر به جوانی، سستی، تنبلی، ترس و احتیاط کاری نسبت دهند، آزرده می شود.

ولی برخی سرعت ها و شتاب ها، حادثه آفرینند؛ بعضی از بی باکی ها و تهورها، پشیمانی می آورند؛ بعضی از تصمیم های عجولانه و اقدام های شتاب زده، زیان بارند و گاهی بی احتیاطی، عواقب جبران ناپذیری به بار می آورد.

یکی از درس های بزرگ امام علی علیه السلام به جوانان پرشور و بانشاط که صاحب عزمند، آمیختن آن به حزم است و دوراندیشی و فرجام نگری.

شاید احتیاط، به ذائقة جوانان خوش نیاید و بزرگ سالان و پیران را به خاطر همین روحیه و رفتار، مورد انتقاد قرار دهند و آنان را ملاحظه کار و محافظه کار بشمارند؛ اما از درس هایی که تجربه به انسان می آموزد، نباید غفلت کرد.

از قدیم گفته اند: تجربه، برتر از علم است.

علم، در افراد پخته و کارآزموده، به صورت تجربه تجلی می کند و اگر تازه به راه افتادگان پرشور و باانگیزه، از تجربه های پیش کسوتان و اهل خبره که فراز و فرودها و تلخ و شیرین دوران را چشیده اند، بهره گیرند، در عنفوان جوانی، تجربه پیران را در کنار شور جوانان دارند و چه چیزی از این بهتر؟

کلام حضرت علی علیه السلام که اشاره شد، چنین است:

«اذا اقترن العزم بالحزم، کملت السعاده؛۱ هر گاه که عزم و حزم همراه باشند، سعادت به کمال می رسد».

در سایة عجین گشتن عزم و حزم، تصمیم ها و انتخاب ها، همراه با سنجیدن و محاسبة عواقب و تأمل و ارزیابی در اطراف یک مسئله و جوانب کار و تدبیر و آینده نگری خواهد بود.

اشتباه است اگر حزم و احتیاط را، ترس و محافظه کاری بدانیم.

آینده نگری، تدبیر، خردورزی و بهره گیری از تجارب، کجایش بد است؟ این، همان حزم است که عزم را از سلامت بیشتر برخوردار می سازد. چرا جوانان باید حتی از لفظ آن هم گریزان باشند؛ تا چه رسد به مرحلة عمل؟

تفسیر و تحلیل مفهوم حزم را از زبان مولا علی علیه السلام بیاموزیم که کلام او برای همه ما حجت است. او می فرماید:

«الحزم النظر فی العواقب و مشاوره ذوی العقول؛۲ حزم و احتیاط، عاقبت نگری، فرجام اندیشی و مشورت با خردمندان است».

با این حساب، چرا روی گردانی و گریز از متهم شدن به احتیاط کاری؟

چه بسیار افرادی که بدون تدبر در آیندة کارشان، وارد عملی شده اند که سر از ندامت درآورده است. چه بسیار کسانی که بدون حزم، راهی، رشته ای، سفری، دوستی، شغلی و داد و ستدی را انتخاب کرده اند که به زیان آنان تمام شده است.

کسی که سرنوشت و آیندة خود را به خاطر حرف مردم و این که او را ترسو و محافظه کار ندانند، بدون دقت، سنجش و ارزیابی انتخاب کند، به خویشتن بدی کرده است و فرصت های ارزشمندی را عجولانه از دست داده است.

امام علی علیه السلام در همین مقوله، سخنان زیبای دیگری هم دارد که هر کدام، چشمه ای از حکمت و دریچه ای از بصیرت را به روی انسان می گشاید؛ مانند:

«احتیاط کار، کسی است که در انتخاب دوستانش دقت کند».

«محتاط، کسی است که رخدادهای روزگار، او را پیراسته کرده باشد».

«حازم، کسی است که مشغول شدن به نعمت ها، او را از عاقبت و فرجام، غافل نسازد».

«پیامد حزم، عافیت و سلامتی است».

«در عزم بدون حزم و تصیم بدون فرجام اندیشی، هیچ خیری نیست».

«حزم و احتیاط، قوی ترین پشت گرمی انسان است».۳

و سخنان دیگری که هر کدام، گوهری نفیس است و می سزد که آویزة گوش همگان، به ویژه جوانان باشد.

اینها نصیحت های یک پیر جهان دیده، یک فرزانه راه رفته و یک جان روشن از بصیرت الهی و حقایق عرشی است.

ز پند مردم دانا، متاب سر، هرگز

که از نصیحت دانا ضرر نخواهی دید

نشاط دور جوانی به کام دل دریاب

که نوبهار جوانی دگر نخواهی دید

به پای صحبت هم صحبتان بد منشین

که جز ندامت و جز دردسر، نخواهی دید۴

این نکته نیز ناگفته نماند که اهل عزیمت، فرصت ها را تباه نمی کنند و گوهر عمر را به قول پروین اعتصامی، بدین خیرگی از دست نمی دهند و هر چه همتشان بلندتر باشد، به تناسب آن، عزمی راسخ و استوار خواهند داشت و با هرچه که آنان را در راه مقصود، سست و بی انگیزه کند، مقابله می کنند. به قول شاعر: «بر زمستان، صبر باید طالب نوروز را»

باری... هر چیز، آفتی دارد و آفت انتخاب، تصمیم و اقدام، نسنجیده کاری و شتاب ورزی است.

حکیمان، هم به تدبر قبل از سخن، سفارش کرده اند (مزن بی تأمل به گفتار، دم) و هم به تدبیر و آینده نگری، توصیه نموده اند.

کسی که راه را، بدون معرفت و شناخت قبلی و بدون اطمینان از درستی و ایمنی طی می کند، اگر دچار خطر و رهزن و گمراهی شد، جز خودش را نباید ملامت کند.

اگر قدم در جاده ای گذاشت، بی آن که نسبت به آن و انتهایش فکر کرده باشد، چه بسا با بن بست یا شکست مواجه شود.

سؤال قبل از حرکت، شرط عقل است.

بصیرت به فرجام، قبل از هر اقدام، گواه پختگی و فرزانگی است.

باز گردیم به کلاس و رهنمود امام علی علیه السلام که چنین توصیه فرمود: «عزم، باید بر اساس حزم باشد تا پشیمانی حاصل نیاید».

اگر عزم و جزم داریم، اهل فکر و حزم هم باشیم.