«دلم می خواهد مثل بمب بترکم و همه چیز را خراب کنم تا از شرخیلی ها راحت شوم» این جمله شیما دانش آموز ۱۳ساله ای است که در کلاس دوم راهنمایی درس می خواند.

او تازه پا به دوران حساس نوجوانی گذاشته است. نوجوانی برزخ میان کودکی و بزرگسالی است. نوجوانی دوره ای انتقالی است که طی آن فرد فضای روحی کودکی را ترک می کند و وارد مرحله دیگری می شود.

در این مرحله نوجوان علاوه بر اینکه با تغییرات بیولوژیکی، شناختی و رشد جنسی روبه رو است، بایستی خود را با انتظارات والدین، مدرسه و گروه همسالان که با سرعت تغییر می کنند، سازگار کند.

عده ای از روان شناسان معتقدند نوجوانی دوره «توفان و فشار» است در حالی که عده دیگری می گویند نوجوانی الزاما زمان توفان و فشار شدید نیست. این که نوجوانی تا چه حد توفانی و پرفشار باشد بستگی زیادی به تقاضاها و انتظارات در حال تغییر والدین، همسالان، مدرسه و جامعه و فرهنگی دارد که نوجوان در آن زندگی می کند.

به نظر می رسد یکی از ویژگی های دوران نوجوانی احساس خشم و رفتار پرخاشگرانه باشد. منظور از پرخاشگری، رفتار منفی ای است که باعث آ سیب های عاطفی، روانی و جسمانی به خود، دیگران یا اشیا و حیوانات می شود.

مکتب های گوناگونی روان شناسی، درباره خشم، نظرات متفاوتی ارائه داده اند. از دیدگاه روانکاوان یا روان تحلیل گران ابراز خشم به تخلیه هیجانی و کاهش هیجان می انجامد.

در پرخاشگری مستقیم آسیب زدن به دیگران به صورت آشکار و علنی است مثل کتک زدن برادر کوچکتر، اما فرد در پرخاشگری غیرمستقیم مثل مسخره کردن، شایعه درست کردن درباره دیگران و... به شکلی موذیانه به دیگران آسیب های روانی و عاطفی وارد می کند.

در پرخاشگری خصمانه، هدف اولیه پرخاشگر آسیب وارد کردن به دیگران است زیرا فرد پرخاشگر از درد و رنجی که برای قربانی ایجاد می شود، لذت می برد.

اما در پرخاشگری وسیله ای فرد برای به دست آوردن چیزی که می خواهد، پرخاشگری می کند. مثلا نوجوانی که با دادوفریاد و فحش از والدین خود پول می گیرد یا از خانه بیرون می رود تا با دوستانش باشد.

با این همه، نباید فراموش کنیم که احساس خشم و ابراز آن گاهی می تواند مفید باشد؛ مثلا ابراز خشم در برابر بی انصافی دیگران ممکن است آنها را به تجدیدنظر در رفتارشان وادار سازد. همچنین ابراز خشم می تواند از افسردگی جلوگیری کند و گاهی باعث می شود فرد از بی حالی و سستی رها شود و بتواند برای پیشرفت کار خود و برداشتن قدم های مثبت انرژی بیشتری به دست آورد.

تحقیقات نشان می دهد که پرخاشگری مستقیم در پسران و پرخاشگری غیرمستقیم در دختران رایج ترین گونه پرخاشگری است. یعنی پسران تمایل دارند از طریق پرخاشگری بدنی و کلامی به دیگران آسیب برسانند و دختران بیشتر پرخاشگری ارتباطی دارند.

مواردی که سبب ساز خشم می شود

تجاوز به مالکیت فرد:

یعنی زمانی که کسی بدون اجازه و با زور و قلدری و یا پنهانی وسایل ومتعلقات نوجوان را برمی دارد و در امور شخصی وی دخالت می کند.

تحقیرکردن:

مانند تمسخر کردن، بی احترامی کردن، فحش و ناسزا گفتن و...

حمله فیزیکی:

مانند هل دادن، کتک زدن، پرت کردن شیء و فشار دادن.

طرد کردن:

وقتی نوجوان توسط فرد یا گروهی طرد می شود و یا به جمع سایر همسالانش پذیرفته نمی شود.

اصرار و پافشاری برای انجام کاری:

زمانی که نوجوان مایل نیست کاری را انجام دهد ولی والدین و اطرافیان وی با اصرار و زور او را مجبور به انجام کاری می کنند.

حال می خواهیم به این سؤال مهم که گهگاه والدین از خود می پرسند جواب دهیم؛ «چرا فرزند نوجوانم پرخاشگری می کند؟ با او چه کار کنم؟ آیا باید او را تنبیه کنم و سرجایش بنشانم یا اینکه صبر کنم و کوتاه بیایم به این امید که به مرور خوب می شود؟» در مطالعه ای طولی(هیرسمن و همکاران، ۱۹۸۴) میزان پرخاشگری تعدادی کودک در زمان های مختلف و طی سال های متمادی( از ۸سال تا ۳۰سال) اندازه گیری شد. نتایج تحقیق نشان داد کودکانی که در ۸سالگی از سوی همسالانشان به عنوان پرخاشگر معرفی شده بودند در سال های بعد نیز توسط دیگران به عنوان پرخاشگر معرفی می شدند.

این افراد از کودکی تمایل داشتند که خود و دیگران را به عنوان پرخاشگر به حساب آورند و دنیا را یک مکان پرخاشگرانه در نظر می گرفتند. آنهایی که در سن ۸سالگی به عنوان پرخاشگرانه ترین افراد معرفی شده بودند به احتمال زیاد در بزرگسالی سه مرتبه بیشتر با پلیس سروکار داشتند.

بیشتر آنها در سن ۳۰سالگی به زندان و دادگاه رفته بودند و با همسر و کودکان خود رفتارهای پرخاشگرانه ای داشتند. با در نظر گرفتن این تحقیق و تحقیقات مشابه دیگر، روان شناسان بر لزوم مداخله و اصلاح رفتار پرخاشگرانه نوجوانان تاکید دارند و عوامل چندی را برای پرخاشگری دوران نوجوانی مهم می دانند.

یکی از دلایل پرخاشگری نوجوانان پسر افزایش ترشح هورمون تستوسترون(معروف به هورمون پرخاشگری) در دوران بلوغ است. با افزایش ترشح این هورمون، نوجوان دچار برانگیختگی های جنسی می شود که ناتوانی در ارضاء این برانگیختگی می تواند منجر به پرخاشگری شود. پایین بودن قند خون به عنوان یک عامل خصومت و تمایلات پرخاشگرانه عمل می کند.

از دیگر عوامل مهم رفتار پرخاشگرانه، اعمال شیوه های تربیتی مستبدانه و پرخاشگرانه در خانواده است. اگر نوجوانی پرخاشگری می کند قبل از آنکه به او بپردازید به والدین وی و نوع تربیتی که در خانواده از ابتدای تولد به او اعمال شده است بنگرید.

پدر یا مادری که در خانواده پرخاشگری می کند، سرمشقی برای نوجوان خود می شود، نوجوان با مشاهده و تقلید رفتار پرخاشگرانه والدین، پرخاشگری را یاد می گیرد و از آن برای غلبه بر ناکامی ها و کنار آمدن با موقعیت های سخت زندگی، استفاده می کند.

والدینی که از شیو ه های تربیتی مستبدانه مثل تنبیه بدنی، دستورات مستقیم بدون توجیه کردن آنها ( تو باید این کار را انجام دهی چون من می خواهم)، تهدید(اگر این کار را انجام ندهی از بیرون رفتن خبری نیست) و محرومیت (حق نداری دوستت را به خانه بیاوری چون من از او خوشم نمی آید) استفاده می کنند، احتمال پرخاشگری فرزند خود را افزایش می دهند.

همچنین در این خانواده ها روابط صمیمانه بین اعضا کمرنگ است، افراد خانواده احساس محبت و علاقه خود را به صورت کلامی و غیرکلامی به یکدیگر نشان نمی دهند، در نتیجه احساس طرد شدن و دوست داشتنی نبودن تا حد زیادی رفتار پرخاشگرانه را افزایش می دهد.

معمولاً والدین در چنین خانواده هایی، در پاداش و تنبیه رفتارهای نوجوانشان، طریقه ثابتی ندارند یعنی وقتی والدین در حالت روانی خوبی هستند رفتارهای پرخاشگرانه را به شکل های گوناگون (توجه کردن و یا برآورده کردن خواسته نوجوان) تقویت می کنند و زمانی که والدین در حالت روانی خوبی نبوده و حوصله ندارند، همان رفتار نوجوان را تنبیه و سرزنش می کنند. از این رو شدت تنبیه به عمل و رفتار پرخاشگرانه نوجوان ارتباط چندانی ندارد بلکه نوع احساسات والدین شدت آن را معین می کند.

یکی از دلایل تکرار رفتار پرخاشگرانه این است که نوجوان به این نتیجه می رسد که نه تنها رفتار پرخاشگرانه اش منجر به پیامد بدی نمی شود بلکه تقویت هم می شود. مثلاً والدین گاهی چون حوصله سر و صدا و داد و فریادهای نوجوان خود را ندارند یا از رفتارهای پرخاشگرانه او می ترسند، هنگام بروز رفتار پرخاشگرانه از سوی نوجوان سریع او را به خواسته اش می رسانند تا او را آرام کنند، در نتیجه نوجوان یاد می گیرد برای رسیدن به خواسته اش پرخاشگری کند.

گاهی هم نوجوان تنها برای جلب توجه والدین به خود و قراردادن خود در کانون توجه خانواده پرخاشگری می کند و والدین نیز بدون آنکه متوجه باشند با توجه به او (توجه مثبت مثل دلسوزی کردن) او را به خواسته اش می رسانند و به این ترتیب احتمال اینکه در دفعات بعد برای جلب توجه والدین، پرخاشگری کند را افزایش می دهند. از طرف دیگر تصوری که نوجوان از پدر و مادرش در این سن دارد با گذشته تفاوت پیدا می کند او در گذشته نظر بهتری نسبت به پدر و مادر و خانواده خود داشته اما اکنون متوجه اشتباهات و نقایص آنها می شود و همین مسئله در نوجوانان ایجاد بحران می کند و باعث ناسازگاری نوجوان با والدین و نپذیرفتن خواسته های آنها می شود. ارزش های والدین به تدریج برایش کم رنگ می شود و نسبت به این ارزش ها دچار شک و تردید می شود و حتی گاه آنها را آشکارا تحقیر می کند.

سن بحرانی

دوران نوجوانی، دوران جدایی از خانواده و پیوستن به گروه همسال است. اگر دوستان و افرادی که نوجوان در بیرون از خانه با آنها دوستی می کند، افرادی پرخاشگر و زورگو باشند، احتمال اینکه نوجوان نیز پرخاشگر شود افزایش می یابد.چون نوجوان مجبور است برای پذیرفته شدن در گروه دوستان خود، ارزش ها و قوانین آنها را بپذیرد و مشابه آنها رفتار کند.جوان پرخاشگر به خاطر رفتار پرخاشگرانه و زورگویی به دیگران مخصوصاً همسالان، از سوی همسالان خود طرد می شود و درنتیجه این طرد شدن، وی از همسالان خود جدا مانده و فرصت های یادگیری زیادی را که ممکن است مهارت های اجتماعی او را بهبود بخشند، از دست می دهد.

به نظر می رسد اگر افرادی که نوجوان درصدد کسب تایید آنهاست، افرادی باشند که خود به ارزش های اخلاقی و انسانی از جمله همدلی با دیگران، توجه به حقوق دیگران، خوش خلقی و... پایبند نباشند، یا اینکه اگر اطرافیان نوجوان را مجبور به رعایت ارزش ها کنند و یا وی را به دلیل عدم رعایت ارزش ها تنبیه و تحقیر کنند، نوجوان نیز در خود نیازی برای رعایت این ارزش ها نمی بیند و یا این ارزش های تحمیلی برایش تبدیل به ضد ارزش شده و از آنها گریزان می شود