مردمی شدن فعالیت ها و تشکل های اجتماعی هدف نهایی توسعه است و اگر ما خود را کشوری در حال توسعه بدانیم، برای رسیدن به این منظور باید مشارکت اجتماعی دانش آموزان و دانشجویان را از مهمترین گزینه های در دست اقدام قرار دهیم.

با توجه به سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۸۵ حدود ۷۰ درصد از جمعیت کشور را جوانان کشور تشکیل می دهند. نوجوانان و جوانان به عنوان سرمایه های اجتماعی می توانند با ایفای کارکردهای مناسب، زمینه های ترقی یا رکود یک جامعه را فراهم کنند. پژوهش های صورت گرفته نشان می دهد هر چه میزان مشارکت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جوانان افزایش یابد میزان آسیب هایموجود در جامعه کاهش می یابد.

این نکته که نوجوان باور کند خودش می تواند در تعیین سرنوشت خود دخالت داشته باشد، به او نوعی خودباوری و اعتماد به نفس می دهد که اگر بخواهیم آن را از طریق کتاب های درسی و آموزشی نظری به او یاد بدهیم، تلاش و زمان زیادی لازم است، در صورتی که با تاسیس نهادهایی که جوانان عملاً تمرین مشارکت اجتماعی را به شکل واقعی آن تجربه کنند علاوه بر اینکه از میزان هزینه ها می کاهد، در به کارگیری انرژی فوق العاده جوانان – که اگر در راه درست به کار گرفته نشود، ممکن است به راه های منفی منحرف شود – نقش مهمی دارد.

جوان انرژی سرشاری دارد که به هر حال باید این انرژی به نوعی تخلیه شود. جامعه باید این امکان را برای جوان مهیا کند که انرژی او در راه درستی به کار گرفته شود. با مسئولیت دادن به جوانان و مقید کردن آنان این انرژی راه درست خود را باز می کند.

جوان که به او مسئولیت داده می شود در خود احساس عزت نفس کرده و کسی که چنین احساسی داشته باشد، برای جامعه مفید واقع می شود و دیگران می توانند از جانب او احساس امنیت داشته باشند. چنین جوانی باور می کند که از طرف جامعه مورد توجه قرار گرفته، بنابراین سعی دارد بر حرکات و رفتار خود کنترل بیشتری داشته باشد.

یکی از مواردی که در مشارکت اجتماعی جوانان کارایی خود را به اثبات رسانده در پادگان و سربازخانه هاست. در این محل ها یکی از روش هایی که به عنوان آخرین نسخه استفاده می شود و برای بی نظم ترین و سرکش ترین سربازها که قوانین سربازخانه را رعایت نمی کنند به کار می رود این است که به این قبیل سربازها مسئولیت هایی از قبیل ارشد گروهان و غیره می دهند.

این روش در بسیاری از موارد نتیجه مثبت داده و سربازهای متمرد و بی مسئولیت به یکی از بهترین سربازها تبدیل می شوند. تجربه فوق بیانگر این واقعیت است که کسی که فکر می کند دیگران به او بها می دهند در خود احساس عزت نفس می کند و همین احساس درونی که همیشه همراه اوست به بهترین شکلی او را کنترل و اصلاح می کند.

حال اگر قبول کنیم که مسئولیت پذیر شدن و مشارکت اجتماعی جوانان در احساس عزت نفس و اعتماد به نفس و اصلاح پذیری آنها نقش به سزایی دارد به بررسی راه های مختلف برای دست یافتن به این مهم می پردازیم، راه هایی که در بعضی از آنها گام های خوبی برداشته شده و بایستی ادامه داشته باشد و بعضی دیگر از راه ها نیز یا هنوز شروع نشده یا در مراحل ابتدایی است و باید اقدام های اساسی و زیربنایی در این موارد نیز در دستور کار نهادهای ذی ربط قرار گیرد.

● تشکل های غیردولتی

تشکل های غیردولتی به عنوان راهکاری نو برای مشارکت بخشی جوانان از آن جهت در دنیای امروز اهمیت یافته اند که می توانند به عنوان حلقه واسط بین حکومت و جوانان عهده دار انتقال خواست نهایی جوانان به نظام حکومتی شوند. در همین زمینه ماده ۱۵۷ قانون برنامه سوم توسعه جمهوری اسلامی ایران نیز توسعه، ساماندهی، بازشناسی، تدوین برنامه های جامع ملی، سازماندهی امور جوانان و تبیین مسائل مختلف جوانان را برعهده سازمان ملی جوانان قرار داده است.

اعطای کمک های بلاعوض مادی در قبال ارائه طرح های اوقات فراغت، برگزاری همایش های مختلف و انتشار محدود برخی کتب در خصوص جوانان را از جمله اقدام هایی می توان عنوان کرد که سازمان ملی جوانان در خصوص تشکل های غیردولتی انجام داده است.

رشد و توسعه سازمان های غیردولتی موجب افزایش مشارکت و مسئولیت پذیری جوانان شده و از تجمع امور در دستگاه های دولتی می کاهد. نهادهای دولتی در عصر کنونی دیگر توجیه اقتصادی ندارند و تمامی کشورها در راه کوچک تر شدن هر چه بیشتر دولت گام برمی دارند و به جز در برخی مسئولیت های امنیتی، نظامی، انتظامی و سیاسی که الزاماً باید در اختیار دولت ها باشد، بقیه امور را به بخش خصوصی یا همان سازمان های مردم نهاد (NGO) واگذار می کنند.

وجود سازمان های غیردولتی به جامعه پذیری سریع جوانان کمک کرده و موجب شکوفایی و رشد استعدادها و خلاقیت آنان در محیط های جمعی و عمومی می شود. سازمان های غیردولتی جوانان، به دلیل آن که از مقررات و ضوابط خاصی پیروی می کنند دارای اهدافی مشروع هستند که این امر خود باعث کاهش آسیب های اجتماعی مانند اعتیاد، بزهکاری و غیره می شود.

در اکثر کشورهای جهان گرایش فراوانی برای اصلاح وضعیت جوانان وجود دارد و نظام های سیاسی و اجتماعی در پی آن هستند که هر روز بیش از پیش ابعاد مشارکت این قشر فعال جامعه را گسترش دهند.

در کشورهای در حال توسعه دولت ها در پی بسترسازی برای تحقق بخشیدن به مطالبات اجتماعی نسل جوان هستند و معتقدند که با محقق شدن مطالبات نسل نوخاسته، خواهند توانست لوازم دستیابی به یک جامعه توسعه یافته را فراهم آورند، در کشور ما نیز که جزو جوان ترین کشورهای جهان به شمار می رود توجه و اهتمام به امور جوانان و مطالبات این قشر پویا باید جزو برنامه های کلان و درازمدت کشور باشد.

در کشورهایی مانند ژاپن که به پیشرفت های اقتصادی چشمگیری دست یافته اند زیر بنای توسعه آنها را توجه به جوانان و آموزش این قشر تشکیل می دهد اگر ما نیز خواهان توسعه زیربنایی هستیم باید از تجربه های موفق کشورهای دیگر که عملاً نتایج مثبتی را دربرداشته اند استفاده کنیم و آنها را به کار بریم.

● موسسه های خودگردان

موسسات خودگردان نیز می توانند از گزینه هایی باشند که با مشارکت جوانان راه اندازی می شوند. سازمان ملی جوانان که متولی امور جوانان است و در امر مشارکت جوانان نیز فعال می باشد، می تواند متولی این موسسات باشد.

این گونه موسسات باید بعد از اینکه راه اندازی شدند، با کمک جوانانی که داوطلبانه در این گونه مراکز فعالیت می کنند فعالیت خود را ادامه دهند و نیازی به بودجه دولتی نداشته باشند و حتی خود درآمدزا نیز باشند. برای این منظور چنین موسسات که می توانند آموزشی یا تولیدی باشند، با کمک جوانان داوطلب راه اندازی شده و هر عضو بستگی به تخصص و توان خودکاری را در حد توانایی اش انجام می دهد.

عضوگیری این گونه موسسات باید دارای شرایط ساده ای بوده و از حداقل شرایط برخوردار باشد به طوری که هر جوانی که از حداقل توانایی برخوردار است بتواند به عضویت این موسسات پذیرفته شود. برای اینکه جوانانی که در این گونه مراکز فعالیت دارند از انگیزه بیشتری برخوردار شوند بایستی حتی المقدور از محل درآمد آنها بعد از کسر هزینه های جاری، مابقی آن بین اعضا تقسیم شود که این امر می تواند انگیزه و وجدان کاری را در جوانان افزایش داده و آنها حس کنند که برای خود کار می کنند و در مراقبت از وسایلی که در اختیار آنهاست نهایت دلسوزی را به خرج دهند.

چنین موسساتی اگر بتوانند شکل بگیرند و به مرحله سوددهی برسند علاوه بر اینکه می توانند در کوتاه مدت از بیکاری جوانان بکاهند، مشارکت اجتماعی را در جوانان تقویت کرده و زمینه ورود آنها را به اجتماع فراهم نمایند. در این گونه موسسات جوانان عملاً پذیرش مسئولیت را حس کرده و آن را تجربه می کنند و برای ورود به اجتماع از آمادگی بیشتری برخوردار می شوند.

به هر حال مشارکت اجتماعی جوانان مقوله گسترده ای است و سازمان های مختلفی را دربر می گیرد و یک سازمان به تنهایی می تواند این وظیفه را به انجام برساند. علاوه بر آن نیاز به کار فرهنگی بلندمدت نیز وجود دارد که با فرهنگ سازی حس مشارکت اجتماعی را در جوانان تقویت کرده و آنها خود را به عنوان عضوی از جامعه ای که در آن زندگی می کنند حس می کنند یعنی اینکه در این اجتماع آنها نیز وظایفی دارند که بایستی آن را انجام دهند.

اگر ما بتوانیم این فرهنگ را نهادینه کنیم، می توانیم اطمینان داشته باشیم که جوانان در برنامه های اجتماعی مشارکت فعالی داشته و وظایف خود را به خوبی انجام می دهند و متعاقباً کشورمان نیز با داشتن جوانانی مسئولیت پذیر و فعال از آینده روشنی برخوردار خواهد بود.