بسیاری از مسائل و مشکلات از آنجا ناشی می شود که نوجوانان نیاز به استقلال و گسستن از خانه را دارند، در صورتی که این موضوع برای والدینی که قادر به رهاسازی نیستند و می خواهند کنترل خود را روی نوجوانان ادامه دهند بسیار تهدیدکننده است. پس نکته اساسی در تفاوت بین نسل ها دیدگاه متفاوت این دو نسل در برخورد با مسایل است

هر کدام دریچه ای خاص برای دیدن دارند و این باعث می شود که از یک پدیده دو برداشت متفاوت داشته باشند. شکاف بین نسل ها ناشی از دو عامل عمده: اختلاف و تفاوت بین عصرها و رشد ناشی از تفاوت فناوری. این شکاف بازتاب تغییری است که جامعه بر یک نسل تحمیل می کند.

استقلال روانی انسان در یک فرایند از تولد تا جوانی شکل می گیرد. در این مسیر تکوینی شکاف نسل ها را می توان از دریچه بلوغ نگریست. این مقاله تمرکز خود را روی تحول روانی نگه خواهد داشت تا شاید بتواند زوایای بیشتری از موضوع را روشن کند.

اصولاً می توان سه مرحله انتقالی در راه استقلال یک فرد برشمرد:

الف) تولد:

در رحم، نوزاد صددرصد به مادر وابسته است. با تولد نوزاد و بریدن بند ناف، وی پا به جهانی تازه می گذارد. به نظر اتو رنک، در کتاب «ضربه تولد»، جدایی از رحم باعث شکل گیری اضطراب نخستین می شود. در این مرحله تغذیه درست احساس امنیت ایجاد می کند، به بیان دیگر شیر دادن توسط مادر به کودک لذت می دهد و احساس ایمنی را القا می کند.

ب) از شیر گرفتن:

طول این دوره به عوامل فرهنگی نیز بستگی دارد. لذا می توان بعداز دو سالگی را ذکر کرد. کودک مجبور است استقلال تغذیه ای از مادر را تجربه کند. غذای راحت و آبکی مادر جایش را با غذای سفت که نیاز به جویدن دارد عوض می کند.

ج) نوجوانی:

دوره رها شدن از وابستگی ها و ورود به صحنه اجتماعی است. اصولاً مفهوم شکاف نسل ها بین والدین و فرزندان در این دوره پدید می آید و این دوره در شکل گیری شخصیت آینده فرد نقش حیاتی ایفا می کند. نوجوان برای ورود به اجتماع نیازمند به سه صفت است: همپایگی با بزرگسالان، اندیشیدن به آینده و داشتن برنامه.

نوجوان می خواهد خود را همپایه بزرگسالان بداند و بر این اساس قضاوت کند. او برای آینده خود نگران است و مهمترین صفت داشتن برنامه است. چون در این دوره دچار تضاد می شود و برای حل این کشمکش احتیاج به نقشه برای اصلاحات اجتماعی دارد. گاهی نیازهای نوجوان با هنجارهای اجتماعی در تضاد و تقابل مستقیم قرار می گیرد.

«کارزون» در تحقیقی با نام «خشونت و عقاید پسامدرن» به نوعی استحاله در رویکرد جوانان نسبت به روابط بین فردی اشاره می کند. وی می گوید: «خشونت در رفتار اجتماعی یک جنبه ویژه استحاله است». پس نسل جدید خشن تر از نسل قبلی است. صنعتی شدن جوامع شکل گیری هویت را در نوجوانان طولانی کرده و عقاید آنان در برخورد با فناوری دگرگون شده است.

نوجوانی یک دوره از شیر گرفتن روانی است که شخص پشت سر می گذارد و به سمت استقلال و ثبات و استحکام روانی پیش می رود. این دوره نیازمند آموزش و پرورش یعنی نفیس ترین هدیه جامعه است. آموزش و پرورش امکانات و ابزار مناسبی برای حرکت به سوی استقلال است.

بلوئر می نویسد: «... نسل قبلی رشد اقتصادی سریع و فرصت های وسیعی را در برابر خود می دید... نسل جدید خود را در برابر کسادی و تنزل آن و فرصت ها و موقعیت های شغلی محدود می بیند با جامعه ای آشفته، جوانان به دنبال شغل به هر دری می زنند تا آینده شغلی خود را تامین کنند. در نظام جدید نوجوانانی تربیت می شوند که مدت ها درس می خوانند تا وارد بازار کار شوند، ازدواج کنند و...» نسل قبلی زودتر بحران نوجوانی را پشت سر می گذاشت، زودتر سرکار می رفت، ازدواج می کرد و خانواده تشکیل می داد.

اگر نسل قبل بخواهد با همان دید قبلی به مسائل بنگرد مثلاً بیکاری جوانان را بیانگر بی عرضه بودن آنها بداند تا شرایط خاص اجتماعی، آنگاه این تضاد و عدم درک متقابل، انعکاسی از شکاف بین نسل هاست.

با شکاف نسل ها چگونه برخورد کنیم؟

برخورد با این پدیده در سه حیطه میسر است:

۱) خانواده

۲) مدرسه

۳) اجتماع

۱) خانواده:

از نظر پیشگیری خانواده حائز اهمیت بسیار است. زیرا بیشتر یادگیری های اولیه کودک و رشد او در خانواده صورت می گیرد. شناخت علایق، نیازها و نگرانی ها در صورتی انجام می گیرد که والدین با کودک خود رابطه ای صحیح بر اساس همدلی و درک متقابل داشته باشند.

اگر رابطه انسانی با کودک برقرار شود کودک با والدین احساس راحتی و نزدیکی می کند و آنگاه ناگفته ها، نیازها و دلواپسی هایش را بازگو می کند و سپس والدین با استدلال و منطق همراه با خونسردی و متانت او را آگاه می سازند. والدینی که از تحولات جامعه بازمانده اند و در برابر تغییرات سپر در دست دارند و تفاوت های خود با فرزندشان را نمی پذیرند، نمی توانند والدینی موفق باشند.

۲) مدرسه:

محیط تحصیلی واکنش های خاصی را در کودک پدید می آورد. لذا وجود دو شخصیت تحصیلی و خانوادگی را می توان برای کودک درنظر گرفت و زندگی کودک در بین آنها در نوسان است. در این زمان دانش آموز انعطاف و نرمش را در حیات فکری خود داخل کرده و کنار آمدن با موقعیت و سازگاری را فرامی گیرد. به طور کلی وظایف مدرسه را می توان این چنین فهرست کرد:

ـ تقسیم کار و کار مناسب خود را یافتن

ـ عهده دار شدن وظایف مختلف

ـ همکاری و مسئولیت پذیری

ـ شرکت در فعالیت های گروهی اجتماعی

ـ مهارت یافتن در کارهای فنی

یک نظام آموزشی سالم و شکوفا می تواند سازگاری و انطباق کودک با مدرسه را به ارمغان آورد. یک معلم خوب از تجارب شخصی خود بیرون می آید و به درون جهان دانش آموز پا می گذارد. پس لازمه نظام آموزشی پویا آموزش مهارت های گوش دادن (نه شنیدن) و همدلی به معلمان است.

سیر تحول آموزش و پرورش از معلم محوری به سمت شاگرد محوری به معنای شاگرد (فرزند)سالاری نیست. متفکران استبداد محور تصور می کنند که شاگرد محوری تهدیدی برای جایگاه معلم است. درحالی که نظام آموزش و پرورش شاگرد محور به سوی درک و فهم نیازهای دانش آموز حرکت می کند نه ارضای آنها. در ارضای نیاز و اشباع آن خطر وابستگی و عدم رشد وجود دارد این خطر کمتر از خطر ناکام گذاشتن نیازها به واسطه نگاه از بالا به دانش آموز نیست.

نگاه از جایگاه اربابی مساوی ندیدن و درک نکردن دانش آموز است. توجه به شناخت کودکان در سنین و مراحل رشد و ارایه راهکارهای تعلیم و تربیت بر اساس نیازها و توانایی های خاص از مواردی هستند که باید مورد توجه نظام آموزش و پرورش قرار گیرد.

۳) اجتماع: رسانه های جمعی، نهادها، موسسات دولتی و خصوصی و... باید به تشریح و توصیف خاص نسل جدید بپردازند ووالدین را با بعضی از نیازهای نوجوانان که از نظر دور مانده آشنا کنند. آموزش در رسانه ها مهمترین قسمت است. توصیف شیوه های برخورد با نابهنجاری، طبیعی بودن بحران نوجوانی و امثال آن از آن جمله اند.

اینترنت پدیده ای که در عین هدایت جامعه به سمت دهکده جهانی و اتصال ملل مختلف به هم می تواند آسیب های جدی را ایجاد کند. تصاویر مستهجن، دوستی های آذرخشی در اتاق های گفت وگو (chat) و... همه و همه خبر از سیطره گفتاری جدید دارند که قادر است در جهت گیری های فرهنگی هر ملتی تاثیر بگذارد.

در معرض مدرنیته قرار داشتن یک جامعه نیز می تواند پاسخ های مقابله ای مختلفی را فرابخواند. از یک طرف می شود با مظاهر مدرنیته روبه رو نشد و از طرف دیگر تلاش کرد تا فرآیند مدرن شدن را با توجه به مقتضیات و ضرورت های فرهنگی درک کرد. طرح انجماد مدرنیته طرحی آزمون شده است که آزمون دوباره اش هزینه بالایی بر اجتماع تحمیل خواهد کرد.

منابع:

- احدی، حسن؛ محسنی نیکچهر، (۱۳۷۷)، روان‌شناسی رشد، مفاهیم بینادی در روان‌شناسی نوجوانی و جوانی، تهران: چاپ و نشر بنیاد.

- بیابانگرد، اسماعیل، (۱۳۷۶)، روان‌شناسی نوجوان، تهران: دفتر فرهنگ اسلامی.

- خسروی، معصومه، (۱۳۸۰)، مربیان بزرگ در تربیت، مجله تربیت، سال شانزدهم، خرداد ماه.

- سروری، محمدحسین، (۱۳۷۱)، قلمرو روان‌شناسی، تهران: نشر نکته.

- کاپلان، هارولد؛ سادوک، بنیامین و کرب، جک،(۱۳۷۶)،خلاصه روانپزشکی، جلد اول، ترجمه نصرت‌الله پورافکاری، شهر آب.

احمد رضا محمدپور