مردم درباره اوقات فراغت نظرات متفاوتی ارائه می دهند. عده ای بر این باورند که اوقات فراغت مدت زمانی است که پس از انجام کار یا انجام وظایف و مسوولیت ما باقی می ماند. عده دیگر به فعالیت های ورزشی، صرف غذا در بیرون از منزل، پارک رفتن و هزاران نوع فعالیت دیگری از این قبیل اشاره می کنند.

تنوع این نظرات نشان می دهد که اوقات فراغت برای افراد مختلف معانی گوناگون دارد. ولی آنچه مسلم است فقط زمان آزاد شده از بار کار نیست بلکه فعالیت غیراجباری است.

● معنای اوقات فراغت و کار

▪ گذراندن وقت با هدف و اهمیت خاص، کار نام دارد.

در فرهنگ عمید اوقات فراغت چنین معنا شده است: <فراغت در فارسی به معنی آسایش و آسودگی از کار و شغل است. فرد در این اوقات می خواهد به اشتغالی بپردازد که با کمال میل به آنها علا قه نشان می دهد گاهی به جهت استراحت و گاهی برای ایجاد تنوع.>به هر حال اوقات فراغت، اوقات آزادی هستند که هدف خاص و از پیش تعیین شده ای ندارد و در برگیرنده آموزش های غیررسمی است که معمولا به غلط برای اوقات فراغت برنامه ریزی نمی شود. امام محمدباقر فرمودند: وقت تان را به چهار بخش تقسیم کنید: بخشی را برای خدا و ارتباط و راز و نیاز و عبادت با او اختصاص دهید. بخشی را صرف کار و تلا ش به تناسب توانایی تان اختصاص دهید. بخشی را برای صله رحم و ارتباط با دیگران و انس با افراد بگذرانید و در بخش آخر: به تفریحات سالم و غیرحرام بپردازید.امام محمدباقر فرمودند که با این بخش آخر، سه بخش دیگر تضمین می شود.

روان شناسان اوقات فراغت را به عنوان یک تربیت غیررسمی می دانند. براساس مطالعات و تحقیقات انجام شده گاهی تربیت غیررسمی تاثیر بیشتر در آموزش و تربیت رسمی به جای می گذارد.

بنا بر این در چارچوب تربیت غیررسمی می توان مسائل مختلف آموزشی و تربیتی را به طور غیرمستقیم به نوجوانان و جوانان آموزش داد و با کشف استعدادهای افراد و آموزش لا زم مهارت های زندگی را در آنها ایجاد نمود بنابر این برنامه ریزی برای اوقات فراغت و استفاده صحیح از آن در افراد از اهمیت بسزایی برخوردار است که با آموزش و استفاده بهینه از آن می توان از بسیاری از انحرافات جلوگیری کرد و برنامه ریزی برای اوقات فراغت نشانه توجه جامعه به نوجوانان و جوانان است و جامعه با برقراری تعامل با نوجوانان و ایجاد انگیزه در آنها بتواند نوجوانان را به طور سالم تربیت کند که البته این برنامه ریزی در زمینه های فرهنگی، ورزشی، اجتماعی، اخلا قی و دینی باید شکل بگیرد.

● برنامه ریزی برای اوقات فراغت

۱) نخستین گام در برنامه ریزی، برنامه ریزی فردی است که در این مرحله بایستی استعدادها، توانایی ها و علا ئق افراد و نحوه پرورش و شکوفایی آنها را کشف کرد.

۲) برنامه ریزی در زمینه های اجتماعی و سیاسی که در این مرحله باید با سیاستگذاری های صحیح بتوانند در این زمینه فعالیت کنند.

۳) برنامه ریزی اقتصادی که در این مرحله از آنجا که اوقات فراغت نیاز به سرمایه دارد لذا باید منابع مالی لا زم برای فعالیت های اوقات فراغت تامین شود.

۴) برنامه ریزی فعالیت های فوق برنامه هفتگی، دینی، اخلا قی و تربیتی است از آنجا که می توان اوقات فراغت را به آموزش غیررسمی تبدیل کرد، این مسئله بسیار حائز اهمیت است زیرا نوجوانان و جوانان از این طریق به یادگیری های مختلفی من جمله به طور غیرمستقیم به مهارت های زندگی دست می یابند. البته باید به این امر توجه کرد که تلویزیون و رسانه ملی نباید جانشین فعالیت های فردی و اجتماعی نوجوانان شود، زیرا آنان را به فردی منفعل تبدیل می سازد ولی می توان از طریق رسانه ملی روش های صحیح استفاده از اوقات فراغت را به نوجوانان آموزش داد و نقش سازنده اوقات فراغت را در یادگیری های غیرمستقیم تذکر و گوشزد کرد.به طور کلی یکی از راه های جلوگیری از انحرافات و بزه کاری های نوجوانان و جوانان آموزش استفاده صحیح از اوقات فراغت است، البته در برنامه ریزی برای اوقات فراغت باید به علا ئق و نیازهای نوجوانان توجه ویژه مبذول داشت و امکانات فیزیکی و محیطی و برنامه های تفریحی را برای آنان لحاظ کرد.

با توجه به اهمیت و نقش سازنده فعالیت های فوق برنامه که زمینه ساز فعالیت های نوجوانان در جامعه است لذا آنها با حضور در برنامه های مختلف اردوها، انجمن ورزشی ادبی، هنری و حتی در نهادهای اجتماعی به تجربه و آگاهی و شناخت دست یافته و این گونه مسائل مهمترین امر در پیشگیری آنها از انحرافات مختلف می باشد با توجه به اینکه شرکت در این فعالیت ها برای آنها همه جنبه تفریحی و هم جنبه آموزش نقش بزرگسالا ن را دارد.

● کارکردهای اوقات فراغت

۱) رفع خستگی

یکی از کارکردهای اساسی اوقات فراغت رفع خستگی و تامین استراحت فرد است. همه انسان ها به استراحت و رفع خستگی نیاز دارند. کار مستمر و مداوم بدون هیچ گونه رفع خستگی موجب از بین رفتن سلا مت روانی و پایین آمدن بازده کاری افراد می شود البته باید بدانیم هدف اصلی بطالت اوقات نیست بلکه نیاز افراد به تمدد اعصاب است و افزایش بازده عمل حاصل آن است.

۲) نیاز به تفریح

آدمی نیاز دارد پس از انجام کار طی زمان، اوقاتی را جهت تفریح اختصاصی دهد.پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: مسافرت کنید تا سلا مت بمانید.نقل می کنند امیر مومنان علی(ع) در روزهای جمعه به خارج از شهر مدینه به قصد تفریح می رفتند. تفریح برای افراد جنبه های مختلفی دارد ولی در اسلا م به تفریحات سالم به صورت مستمر اشاره شده است.

۳) شکوفایی استعدادها

استعدادهای انسان اگر در زمینه و شرایط مساعدی قرار گیرد به فعل تبدیل می شوند. بنابراین شناسایی استعداد و توانایی فرد در زندگی فردی او از اهمیت خاصی برخوردار است و اوقات فراغت یکی از موقعیت های بسیار مناسب است که افراد می توانند با استفاده از آن به شناسایی و تقویت استعدادهای خود بپردازند به عنوان مثال می تواند به فعالیت هایی بپردازد که در آموزش رسمی، زمان کمی برای آن منظور شده است ولی افراد به انجام آن از خود رغبت و انگیزه وافری نشان می دهند مثل: نقاشی خطاطی.

۴) رشد اجتماعی افراد

اوقات فراغت علا وه بر تاثیرات فردی که در شخصیت فرد دارد به رشد اجتماعی او نیز کمک می کند. شرکت افراد در فعالیت های اجتماعی موجب بهبود روابط اجتماعی می شود با توجه به اینکه بسیاری از پیشرفت های فرد با پیشرفت های اجتماعی افراد پیوند تنگاتنگ دارد اگر فرد دارای بالا ترین توانایی و استعداد باشد تا زمانی که نتواند در سطوح اجتماعی به ارائه فعالیت بپردازد موفقیتی را برایش به دنبال ندارد.

● رهنمودهای عملی اوقات فراغت

معنای اصلی اوقات فراغت به اختیار و آزادی عمل فرد اشاره دارد بنابراین فرد در این اوقات با آزادی عمل و آسودگی خاطر با توجه به علا ئق و استعدادهای خود با هدایت غیرمستقیم اولیا باید فعالیت خود را در جهت رشد و آموزش بیشتر انتخاب نماید و از سرگرمی ها و فعالیت های متنوع استفاده نماید تا موجب خستگی و دلزدگی افراد نشود.برخی از افراد اوقات فراغت خود را با استفاده از فعالیت های رایانه ای می گذرانند که در راس این فعالیت ها بازی های کامپیوتری، Chat و... قرار دارد، اما آنچه توصیه می شود ساعات طولا نی از وقت نوجوانان و جوانان نباید به این امر اختصاص داده شود؛ زیرا عوارض زیادی مثل مشکلا ت جسمانی، روانی، اجتماعی و فرهنگی را به دنبال دارد. یکی از عوارض جسمانی بروز چاقی در نوجوانان و از عوارض روانی پرخاشگری است. باید نوجوانان و جوانان بدانند اگر قرار است با استفاده از رایانه اوقات فراغت فرد طی شود لا زم است با برنامه ریزی و انتخاب فعالیت مطلوب انجام گیرد.صله رحم و دید و بازدید در اسلا م به عنوان یکی از فعالیت های اوقات فراغت معرفی می شود که هم آثار مطلوب فردی و هم اجتماعی دارد. در انتخاب فعالیت های اوقات فراغت از دیگران تقلید نکنید. افراد از لحاظ میزان لذتی که از فعالیت ها می برند متفاوتند و اجازه ندهید فعالیت شما در اوقات فراغت به صورت عادت دربیاید که از هدف اساسی برنامه ریزان اوقات فراغت ساقط است.

● سخن آخر

اوقات فراغت به معنای بیکاری نیست. چون در اوقات بیکاری فرد کاری برای انجام دادن ندارد ولی در اوقات فراغت کارهای متعددی می تواند داشته باشد که با اوقات دیگری که در آنها زمان به انجام کار و فعالیت مشغول است، هدف متفاوت است.

هدف از فعالیت های اوقات فراغت کسب آرامش، لذت همراه با تدبیر و آموزش است و فرد کاری را با میل و رغبت خود همراه با آرزو و خواست های فردی خود انجام می دهد و این لحظات به خودش اختصاص دارد.