● آثار بهسازی اوقات فراغت

بسیاری از جامعه شناسان و نیز اقتصاددانان همچون دومازیه، اندرسون، اوژه و... براین باورند كه تحول جوامع انسانی به سوی تمدن فراغت در حركت است، به همین جهت توجه به چگونگی بهره گیری از اوقات فراغت روز به روز آشكارتر و از اهمیت بیشتری برخوردار است. هرچند همه افراد خانواده به اوقات فراغت نیاز دارند، اما در این میان نوجوانان و جوانان با توجه به نقش حساس وسازنده ای كه در ساخت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی كشورها به عهده دارند نیازمند توجه دقیق تری در این ارتباط هستند.

در كشورما دانش آموزان حدود یك سوم جمعیت كشور را تشكیل می دهند و بیشترین نیاز را به بهره گیری از اوقات فراغت دارند. آنان به طور متوسط ۶ ساعت در روز به امر تحصیل اشتغال دارند و حدود هشت ساعت در شبانه روز را هم به استراحت و به رفع نیازمندیهای ضروری در منزل می پردازند.

اگر اشتغالات تحصیلی و انجام تكالیف درسی را برای آنان دو تا چهار ساعت در روز محاسبه نماییم، هر فرد جوان و نوجوان بیش از ۶ ساعت در روز وقت فراغت دارد. البته اگر سایر تعطیلات از جمله تعطیلات نوروز و تابستان و سایر ایام تعطیل به مناسبتهای مذهبی و ملی را هم اضافه كنیم، هر فرد در شبانه روز حدود هشت ساعت وقت آزاد دارد كه باید برای استفاده مطلوب و بهره گیری از آن برنامه ریزی لازم صورت پذیرد.

بنابراین اگر ما برای اوقات فراغت فرزندانمان برنامه ریزی لازم را انجام ندهیم، آنان برای پركردن اوقات فراغت خود اقدام خواهند نمود كه در آن صورت ممكن است بدآموزیها و مشكلات تربیتی حاصل گردد. پیامبر گرامی ما(ص) می فرمایند: اگر پدران و مادران به تربیت فرزندان خود اهتمام ننمایند، روزگار آنان را تربیت خواهد نمود. در حقیقت مراد رسول گرامی اسلام(ص) آن است كه چنانچه والدین در امر تربیت فرزندان خود برنامه ای نداشته باشند، حوادث و شرایط پیش آمده كه ممكن است برخلاف موازین تربیتی هم باشد تربیت فرزندان را سامان دهد.

روانشناسان معتقدند كه تأمین درونی فرد به شادی، نشاط و سرور او خواهد انجامید و این امر به شكوفایی خلاقیت به فرد منجر خواهد گردید و شخصیت او را كه متشكل از ابعاد فكری، عاطفی، اجتماعی و جسمی است، تعالی خواهد بخشید.

اوقات فراغت پر ارزش ترین سرمایه آدمی، مناسب ترین شرایط و مطلوب ترین موقعیت برای اندیشه و تفكر خلاق و تبلور رفتارهای خوشایند فردی و اجتماعی است.بدون تردید هدایت فكری و حمایت مستمر و مؤثر كودكان، نوجوانان در اوقات فراغت نه تنها آسیب پذیری اجتماعی و كجرویهای اخلاقی آنان را در هر شرایطی به حداقل می رساند، بلكه ایشان را در برابر همه آسیبها و تهاجمات فرهنگی مصون می كند.استفاده از اوقات فراغت براساس برنامه ریزی دارای آثار ارزشمندی در زمینه های فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی می باشد كه عبارتند از:

الف) آثار فرهنگی

۱) افزایش كمی و كیفی كتابخانه ها، مطبوعات و نمایشگاهها در جامعه

۲) افزایش كمی و كیفی مراكز هنری

۳) تقویت و افزایش امكانات ورزشی

۴) بالارفتن فرهنگ عمومی افراد جامعه به تبع استفاده بیشتر از امكانات فرهنگی در ایام فراغت

ب) آثار روانی اجتماعی

۱) افزایش روحیه نشاط و سرور در افراد كه منجر به سلامت روانی و حتی جسمی افراد خواهد شد.

۲) تأثیر روحیه نشاط و سرور در برخوردهای فردی و اجتماعی مردم با همدیگر و كاهش تنشهای ناشی از شرایط یكنواخت و روحیه های نگران

۳) كاهش آسیبها و كجرویهای اجتماعی و فردی

۴) افزایش قدرشناسی افراد نسبت به والدین ومربیان

۵) ایجاد آثار مطلوب در زمینه تربیت فردی و اجتماعی

۶) بهره وری بیشتر فردی و اجتماعی در اشتغالات روزانه

ج) آثار اجتماعی

۱) كاهش آسیبهای اجتماعی و بزهكاریها در سطح جامعه و خانواده ها

۲) بالا رفتن روحیه و توان جمعی در انجام مشاركتهای مورد نیاز جامعه

۳) افزایش روحیه امید برای سازندگی و عمران

۴) پویایی و تحرك بیشتر زندگی اجتماعی

۵) رشد، توسعه و شكوفایی اجتماعی و اقتصادی

۶) افزایش حسن تعاون و مشاركت جمعی

● روی دیگر سكه؛ بزهكاری

یكی از رایج ترین اشكال ناسازگاری نوجوان جرمهایی است كه نوبالغان مرتكب می شوند و گاهی بدون هیچ علت و انگیزه مشخص به اعمال خطرناك كه همگان را به حیرت می افكند دست می زنند كه نمونه های آن را می توان در ستون حوادث جراید مطالعه كرد. بزه نوجوانان همواره مورد توجه روانشناسان، جرم شناسان و مربیان و پزشكان قرار گرفته است و در نهایت توانسته اند رگه هایی از اختلالات رفتاری و عقده های ذهنی در ایشان بیابند.

شرایط زندگی نیز در بزهكاری نوجوانان تأثیر دارد و فقر و تنگدستی، فاصله شدید طبقات اجتماعی و بیكاری و غیره در بزهكاری موثر است. اصولاً هر نوع بزه در شهر بیشتر از روستا شیوع دارد.

غالب جرمهای جوانان ناشی از عدم تعادل روانی می باشد و جوانانی كه به سهولت تحت تأثیر القائات دیگران قرار می گیرند و یا برای خودنمایی دست به اعمال خلاف می زنند. اینان معمولاً جوانانی بزرگ انگار و قدرت طلب هستند كه به ترتیب در رده های عامیان و كینه جویان قرار می گیرند.

به این ترتیب آشكار می شود كه عوامل متعددی در به وجود آوردن بزه جوانان دخالت می كند كه از آن میان می توان به محیط خانوادگی، تحصیلی، اجتماعی و همچنین استعدادهای نوجوانان اشاره نمود. در این سن و سال نوجوانی و جوانی است كه مسایل مبرم انسانی و فوق بشری مطرح می گردد. در دوران اكتشافات شورانگیز عرفانی و هنری نوجوان شیفته و مجذوب رفتار زیبای جوانمردیها و وفاداریها می گردد، پس باید آنچه در توان داریم به كار ببندیم تا ایشان را از آنچه در طلب آنند محروم نسازیم.

متخصصان در زمینه روانشناسی بزهكاری در ایران عقیده دارند كه قبل از ۱۱سالگی نسبت بزهكاری پسر ۵ برابر دختران است، از ۱۱سالگی تا ۱۲سالگی این نسبت دو برابر و از ۱۲سالگی تا ۱۷سالگی به سه برابر می رسد و حداكثر بزهكاری پسران در ۱۴سالگی و دختران در ۱۵سالگی است.

● برنامه های مناسب برای اوقات فراغت

مشكل ما كمبود امكانات، فقدان مكان و حتی نیروی مدیر و گرداننده نیست، مشكل بزرگ فقدان برنامه ریزی همه سو نگرانه و فراگیری است كه همه جامعه را برانگیزد و درگیر این مهم گرداند.

«دومازیه» جامعه شناس فرانسوی برای ایام فراغت سه كاركرد مطرح كرده است:

۱) استراحت به منظور رفع خستگی، جبران خدمات جسمی و روانی ناشی از هیجانهای مداوم كار

۲) تفریح به منظور رفع خستگی ناشی از یكنواختی وظایف روزانه در كارگاه، اداره یا منزل

۳) رشد شخصیت: زیرا فراغت، انسان را از كارهای روزمره و قالبهای یكنواخت كاری و قالبی شدن امور روزانه می رهاند. استعدادهای بدنی و ذهنی خود را پرورش می دهد و از همین طریق در شكل گیری شخصیت فرد موثر می افتد.

در دو كاركرد نخستین (استراحت و تفریح) باید برنامه هایی برای غنی سازی اوقات فراغت طراحی كرد، زیرا پركردن به معنی فرصتها را اشغال كردن نیست. ویژگیهای فرهنگی كشور و نیازهای گسترده نسل جدید اعم از كودك و نوجوان و همچنین توسعه كلاسهای تابستانی چنین اقتضا می كند كه در برنامه ریزی محتوایی و اجرایی دقت نظر مبذول شود.

بدیهی است كه مربیان و استادان با تجربه و متخصص به بهترین وجه دانش آموزان را در جهت وصول و اهداف یاری و برنامه مورد نظر را اجرا می كنند. مركز و محور فعالیتهای مستمر و مداوم كلاسهای تابستانی دانش آموزان هستند و بیشترین فعالیتها مورد توجه افراد علاقه مند است. دانش آموزان در فصل تابستان فرصت مناسبی دارند كه فعالیتهای پرورشی به شكل متنوع تر و جذاب تر از فعالیتهای سال تحصیلی و مناسب با نیازهای روانی و روحی خود را ادامه داده و آماده برای پیشرفت شوند.

دانش آموزان به تفكیك جنس و با توجه به رشته های موجود و علاقه خود انتخاب رشته می كنند. روزهای فرد پسران و روزهای زوج دختران در كلاسهای تابستانی فعالیت می كنند و تأثیر این كلاسها در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مورد بررسی قرار می گیرد كه تحقیق به همین منظور اجرا شده است.

نهایت اینكه اوقات فراغت تنها وسیله پركردن وقت و گذراندن لحظات نیست، اوقات فراغت فرصتی است برای رشد و بالندگی و پروراندن استعدادهای نهفته دانش آموزان و هدف تحقیق شناخت ویژگیهای گذران اوقات فراغت این گروه و ارایه پیشنهادها به مدیران و ستادهای تربیتی مدارس برای جلوگیری از اتلاف وقت دانش آموزان و ارایه پیشنهادهایی به والدین و خانواده ها جهت برنامه ریزی برای اوقات فراغت فرزندان خود و توجه به نیازهای آنان.

● پیشنهادات پژوهشگر

۱) ایجاد هماهنگیهای مناسب در محتویات درسی رشته های مورد علاقه دانش آموزان می تواند در یادگیری آنان نقش مهمی بازی كند، چراكه با ایجاد علاقه به محتویات درسی در رشته های مختلف می توان موفقیت آنها را برای انتخاب شغلهای مختلف به طور چشمگیری افزایش داد.

۲) با توجه به تنوع علاقه دانش آموزان، ضرورت دارد رشته هایی توسعه یابد تا اوقات فراغت آنها ثمربخش و مفید باشد و بدین منظور كلاسهای آشنایی با علوم روز نظیر رایانه پیشنهاد می گردد.

۳) لازم است مكانی ایجاد گردد تا آثار دانش آموزان به نمایش گذاشته شود و زمینه جذب دانش آموزان فراهم آید.

۴) در پایان هر ترم دانش آموزان فعال در كلاسها شناسایی و با تشویق لازم شكوفایی استعدادهای آنان را فراهم می آورند.

۵) پیشنهاد می شود تبلیغات لازم در سطح شهر و مدارس به منظور شركت دانش آموزان در كلاسهای تابستانی فراهم آید.

۶) پیشنهاد می شود به منظور بررسی، شناخت و رفع مشكلات تربیتی برخی دانش آموزان كلاسهای مشاوره بكار گرفته شود.

۷) توجه به نیازهای جوانان و رفع مشكلات آنان و ایجاد رشته های شغلی و فنی و نكته مهم اینكه اوقات فراغت و فرا رسیدن تابستان و وقت آزاد دانش آموزان نباید تنها به منظور ایجاد یك فضای رسمی مانند مدرسه باشد، بلكه جوی دوستانه و آزاد برای ابراز شخصیت و رشد و بالندگی دانش آموزان باشد.

با توجه به نتایج به دست آمده از داده های تحقیق اگرچه تفاوت چندانی بین دانش آموزان دارای اوقات فراغت و فاقد اوقات فراغت مشاهده نمی شود، ولی باید برنامه ریزی جدی تری در این مورد انجام شود.

باید تدابیری اتخاذ شود كه تمام دانش آموزان چه آنها كه توان مالی دارند و چه آنها كه توان مالی ندارند در كلاسهایی كه به این منظور تشكیل شده، شركت كنند و امكانات مناسب در اختیار دانش آموزان قرار بگیرد و هدف فقط پركردن اوقات فراغت نباشد، بلكه باید هم از نظر فنی و علمی و هم از نظر شخصیت به رشد و بالندگی دست یابند و برای كلاسهای اوقات فراغت باید طوری برنامه ریزی شود كه شركت در این كلاسها در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان كه مهمترین مسأله است تأثیر به سزایی داشته باشد و باعث موفقیت همه آنها شود.