دوره نوجوانی حساس ترین و با اهمیت ترین دوران زندگی انسان است كه معمولاً بین سنین ۱۲ الی ۱۸ سالگی می باشد. در این دوره فرد نه كودك و نه هنوز به درستی بالغ شده است و دوره بحرانی زندگی خود را می گذراند كه گاهی رفتار و اعمال كودكانه او موجب آزار بزرگترها و گاهی رفتار عاقلانه او باعث تحسین و تعجّب آنها می شود.

نوجوان در سنینی قرار دارد كه به درستی نمی داند چه باید بكند؟ كدام شیوه را در زندگی خود برگزیند؟ برخی بزرگترها به او می گویند: تو هنوز بچّه ای! گاهی دیگران به او می گویند: تو دیگر بزرگ شده ای چرا كار بچّه گانه از تو سر می زند؟ او خود را در این امر و نهی، سرزنش و عتاب، حیران می بیند.

● مراحل رشد

دوره نوجوانی به سه مرحله تقسیم می شود:

۱. مرحله قبل از بلوغ: كه هنوز فرد در این مرحله احساس كودكی می كند و به تدریج صفات بلوغ شروع به ظاهر شدن می كند.

۲. مرحله بلوغ: كه بین مرحله كودكی و نوجوانی قرار دارد. معیارهای بلوغ در این مرحله ظاهر می شود و بیشترین تغییر جنسی صورت می گیرد و بر والدین و مربیان لازم است در این مرحله عنایت ویژه ای به نوجوان نمایند و راهنمایی های لازم را نسبت به او دریغ ننمایند و نوجوان را از نظر فكری یاری دهند. چون آنان برای رشد روانی و سازندگی خود، نیازمند هدایت و راهنمایی مربیان صالح و اندیشمند هستند تا چگونه زیستن را بیاموزند و هویت خود را دریابند و از بروز اعمال ناهنجار در برابر حوادث به وجود آمده جلوگیری نمایند.

۳. مرحله بعد از بلوغ: كه شخصیت نوجوان تا حدّی در این مرحله شكل گرفته و انتخاب دوست، شغل، رشته تحصیلی و... بهترین همدم او در زندگی است.

نوجوان در این مرحله با تغییراتی روبه روست كه از جمله آن، رشد بی تناسب اعضا و اندامهاست كه گاهی نمی تواند بر اندامهای خود مسلّط شود. پر انرژی، پر سر و صدا و شلوغ، كم حوصلگی، سركش و طاغی و ناآرام بودن، دوستدار احترام به شخصیت و استقبال از راهنمایی های دیگران، از دیگر ویژگی های اوست.

نهج البلاغه یكی از برترین كتابی است كه به اخ القرآن (برادر قرآن) شهرت یافته است. این كتاب «آن چنان بزرگ و با عظمت است كه دست عقول بشر به این آسانی به آن نمی رسد. دلیل آن همین است كه این كتاب تراوش روح با عظمت كسی است كه مظهر اسم اعظم خداوند است، معلّم جبرائیل، قرآن ناطق و بزرگ ترینِ مفسّران و تربیت شده پیامبر عظیم الشّأن است.»۱

سخنان حضرت علی علیه السلام كه نهج البلاغه بخشی از آن می باشد، از نظر قواعد ادبی و لفظی و اخلاقی در حدّ معجزه است و تا كنون هیچ كلام بشری به پای آن نرسیده و با آن برابری ننموده است. ابن ابی الحدید معتزلی ـ شارح بزرگ نهج البلاغه ـ در مقدّمه كتاب خود می نویسد: «بحق، سخن علی علیه السلام فوق كلام مخلوق و دون كلام خالق می باشد.»

نهج البلاغه مشحون از مواعظ و حكم آموزنده درباره موضوعات مختلف از جمله «نوجوانان» است كه به كارگیری آن، مهم ترین راه حل جهت تربیت و سعادت می باشد. ما در بحث «نگاه نهج البلاغه به نوجوانان» به چند محور اشاره می كنیم كه عبارتند از:

الف: نوجوان و تربیت.

ب: نوجوان و عبادت.

ج: نوجوان و الگوپذیری.

د: نوجوان و دوست یابی.

ه: نوجوان و سیاست.

و: نوجوان و گناه.

الف) نوجوان و تربیت

در تربیت نوجوانان باید به چند اصل تربیتی توجّه نمود؛ از جمله: شناخت مسائل این نسل، توجّه به پایه های خُلقی این نسل، توجّه به اصل محبت و انس و دوستی با نوجوانان و پرهیز از اعمال قدرت و اجبار.

علی علیه السلام به تربیت نفس توجّه ویژه ای دارد و می فرماید: «ای مردم! خودتان عهده دار تربیت نفس خویش باشید و آن را از كشیده شدن به طرف هوسها و عادات ناروا باز دارید.»۲ و نیز می فرماید: «زنهار! زنهار! در تربیت و سازندگی خویشتن تلاش كن».۳

امام علی علیه السلام به پدران نیز توصیه می كند: «با فرزندان خود دوست شوید؛ زیرا مودّهٔ الآباء قرابهٔ بین الأبناء؛ دوستی میان پدران سبب خویشاوندی میان فرزندان است».۴ و نیز به علت تأثیر خانوده ها بر شخصیت نوجوانان، سفارش می كند: «روابط خود را با افراد با شخصیت و اصیل و خانواده های صالح و خوش سابقه، برقرار ساز».۵

امام تأثیر محیط و جامعه را در تربیت فرزندان، به ویژه نوجوانان، گوشزد می كند و می فرماید: «واسكن الأمصار العظام فانّها جِماع المسلمین، واحذر منازل الغفلهٔ و الجفاء و قلّهٔ الأعوان علی طاعهٔ اللّه؛ در شهرهای بزرگی كه مركز اجتماع مسلمانان است، مسكن گزین و از محیط و جوامعی كه اهل غفلت و ستمكاری در آنجا هستند و یارانِ مطیع خدا كمتر در آن نواحی یافت می شوند، بپرهیز.»۶

ب) نوجوان و عبادت

طرز ارائه مسائل مذهبی به نوجوانان اهمیت بسیاری دارد. امور مذهبی را به گونه ای باید به آنها ارائه داد كه آنها احساس كنند در زندگی روزمره، این امور قابل پیاده شدن است. و باید علم و دین را توأمان به نوجوانان آموخت.

«عبادت» مهم ترین بخش اصول اسلام می باشد و در نهج البلاغه به بندگی خدا و عبادت توجّه و تأكید بیشتر شده است. عبادت اثرات دنیوی بسیاری دارد كه از جمله آن آرامش روانی و سلامت نفس می باشد. علی علیه السلام می فرماید: «در تمام امور زندگی خود، خداوند را اطاعت كن؛ زیرا اطاعت از خداوند، بر هر كاری مقدّم است. نفس خود را به سوی عبادت بكشان و با آن مدارا كن.»۷

از مهم ترین اركان عبادت، نماز و روزه و عمل به قرآن می باشد. علی علیه السلام توجّه به نماز و روزه و خواندن قرآن را گوشزد فرموده، از جمله: «نماز، گناهان انسان را می ریزد»۸، «بهترین وسیله نزدیكی به خداوند، روزه ماه مبارك رمضان است»۹ و «حقّ فرزند بر پدر این است كه نام نیكویی برای او انتخاب كند، اخلاق و ادب به او بیاموزد و قرآن را به او آموزش دهد».۱۰

ج) نوجوان و الگوپذیری

«الگوها» در تربیت، تأثیر بسیار زیادی دارد و هر چقدر الگو محبوب تر باشد، تأثیرپذیری آن نیز بیشتر است. حضرت علی علیه السلام از یك طرف بهترین الگو برای نوجوان و جوان می باشد، چون امام دوران كودكی و نوجوانی را در كنار پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله گذراند و رفتار او را برای خود الگو قرار داده است؛ لذا می فرماید:

«پیامبر صلی الله علیه و آله مرا از دوران كودكی تحت تربیت خود گرفتند و هر روز یك اخلاق نیكو را به من تعلیم و دستور می دادند.»۱۱

قرآن كریم به مسلمانان خطاب می فرماید: «رسول خدا صلی الله علیه و آله یك الگو و سرمشق كامل می باشد.» و حضرت علی علیه السلام و فرزندانش بهترین الگو برای نوجوانان و جوانان می باشند. از این رو با تبیین سیره زندگی امام می توان امام را در تمام مراحل به عنوان الگو انتخاب كرد.

باید توجّه نمود افرادی كه در سمت مربّی و معلّم نوجوان می باشند، الگوی مناسب در تربیت اند و نوجوان آداب زندگی را غالباً از اطرافیان ـ به ویژه مربّیان ـ فرا می گیرد. پس لازم است آنها خود را با الگوی برتر تطبیق نمایند و نفس خود را اصلاح سازند، و عملاً به تربیت نسل جدید بپردازند. علی علیه السلام می فرماید: «هر كس كه خودش را در منصب رهبری مردم قرار دهد، لازم است قبل از تعلیم دیگران، نفس خودش را اصلاح كند.»۱۲

د) نوجوان و دوست یابی

نوجوان به داشتن «دوست» احساس نیاز می كند و از این رو باید او را در انتخاب دوست یاری نمود. دوست به حدّی در یك نوجوان تأثیر دارد كه او خود را همرنگ دوستش می كند و حتّی از لباس، رفتار و كلام او تقلید می نماید.

داشتن دوست، نوجوان را از تنهایی كه ممكن است افسردگی و انزوا را در برداشته باشد، می رهاند. امام علی علیه السلام در نهج البلاغه به یافتن «دوستان خوب» اشاره می فرماید و تأكید دارد كه: دوستان را ابتدا مورد آزمایش و امتحان قرار دهید و وقتی دوستی را خوب یافتید، او را از دست ندهید. امام علیه السلام می فرماید: «عاجزترین مردم كسی است كه از به دست آوردن دوست، ناتوان باشد و از او عاجزتر كسی است كه دوستانِ به دست آورده را ترك گوید.»۱۳نوجوان وقتی دوستی را یافت و یا درصدد یافتن دوستانی می باشد، باید به چند مسأله توجّه نماید: ابتدا اینكه به آراء و افكار دیگران احترام بگذارد و خود، فردی فروتن و متواضع باشد. و دیگر اینكه در دوستی، افراط و تفریط روا ندارد كه ثمره آن، پشیمانی و ثمره دوراندیشی و میانه روی، سلامت و رستگاری است.۱۴ و سوم اینكه راستگو بوده و به عهد خود وفا نماید، چون «هر كس امانت دار نباشد ضرر كرده و به مقصد نمی رسد»۱۵ و چهارم اینكه با دوستانش خوشرو بوده و حُسن خُلق را سرمشق خود قرار دهد. امام علی علیه السلام می فرماید: «اكرم الحسب حُسن الخلق؛ برترین خویشاوندی، خوشرویی و حُسن خلق است.»۱۶

اما به پیروان خود گوشزد می فرماید: «از دوستی با افرادی كه ضعیف العقل و بدعمل هستند، بپرهیز؛ زیرا انسان را با دوستش می شناسند.»۱۷ و یا می فرماید: «از رفاقت با كسانی كه افكار و ظاهر اعمالشان ناپسندیده است، برحذر باش؛ چرا كه آدمی به رویّه و روش رفیقش خو می گیرد و به افكار و اعمال او معتاد می شود.»

ه) نوجوان و سیاست

نوجوان و جوان كه پرجمعیت ترین بخش هر جامعه ـ به ویژه جهان آسیائی و آفریقائی ـ را تشكیل می دهد، طبعاً باید با «سیاست» آشنا بوده و نقش برجسته ای در امور اداری ایفا نماید و نظام سیاسی حاكم نیز با حُسن نیّت، اعتماد این قشر عظیم را به خود جلب سازد.

آری، لازم است با تشكیل جلسات متعدّد، جوانان و نوجوانان را با مسائل سیاسی آشنا كرده و نقش قدرت های سلطه گر را به آنها گوشزد نمود و آنها را آزاده بار آورد. حضرت در این باره می فرماید: «بنده دیگران مباش، خداوند تو را آزاد آفریده است.»۱۸

و) نوجوان و گناه

علی علیه السلام دوران نوجوانی را از سه جهت بسیار حسّاس بیان می كند: اوّل اینكه قلب نوجوان مانند زمین، خالی و مساعد است كه هرچه در آن بكاری همان درو می كنی: «انّما قلب الحدث كالأرض الخالیهٔ مهما اُلقی فیها من كلّ شی ء قبلته»۱۹ و دوم اینكه دوران نوجوانی را زودگذر می داند و گوشزد می فرماید سریعاً آن را دریابید: «بادر شبابك قبل هرمك و صحتك قبل سقمك»۲۰ سوم اینكه شیطان در این زمان به نوجوان زیاد روی می آورد و لازم است برای آن پناهگاه خوبی در نظر گرفت كه بهترین پناهگاه، قرآن كریم، ائمه علیهم السلام و ادعیه می باشد و گرنه، گناه انسان را در دنیا و آخرت رسوا می سازد و بركت را از مال او برمی دارد و ناراحتی های روانی را نصیبش می سازد. از نظر علی علیه السلام هر گناهی در زندگی، آثار سوئی دارد، مثلاً: دروغ، ایمان را از انسان دور می كند۲۱؛ فحش و بدزبانی، زهد را دور می سازد و سخن چینی، رابطه دوستی را از بین می برد.۲۲