کنار خیابان عریضی ایستاده اید و اتومبیل هایی را که عبور می کنند تماشا می کنید. اتومبیل ها که از مقابل دید شما می گذرند، ۲۰ متر جلوتر به قاعده نیم متر به هوا می پرند. پریدن اتومبیل یک – یک و نیم تنی و دوباره به زمین خوردنش برای شما به تفریح لذت بخشی تبدیل می شود. یکباره می بینید نیم ساعت – یک ساعتی با رصد کردن اتومبیل ها و تماشای پرش ارتفاع آنها سرگرم شده اید و خندیده اید. یک مرتبه اتومبیلی در همان موقع ابتدا تک چرخ می زند و سپس با دماغ به کف آسفالت کوبیده می شود و صدای خرد شدن تشکیلات جلوبندی آن در گوشتان می پیچد، ناخود آگاه

به سمت آن می روید تا اگر کسی حادثه دیده کمک کنید. راننده را که شوکه و سر و کول و گردنش کوبیده شده، آرام از ماشین پیاده می کنید و دلداری می دهید. اتومبیلش خسارت زیادی خورده و... لذت تماشای پرش ارتفاع در کامتان تلخ می شود. راننده هم به هرچه سرعت گیر بد و بیراه می گوید و این چنین است روش سرعت گیری در تهران.

● تاریخچه سرعت گیر در تهران

نخستین سرعت گیرها بر کف آسفالت معابر تهران، بدون طرح و نقشه و قصد قبلی هنگامی ساخته شد که تردد کامیون و اتوبوس در داخل تهران آزاد بود. از آن روزگاران بیش از سه دهه گذشته است. در آن زمان، وقتی کامیون های

۱۰ تنی و تریلی و اتوبوس های مسافرتی روز روشن در معابر تهران با سرعت ۸۰ به بالا تردد می کردند، گاهی هم ناچار می شدند ناگهان ترمز کنند و همین ترمز کردن، موجب می شد آسفالت زیر چرخ های ماشین سنگین، لقمه لقمه جمع شود و شما که بعداً از روی آن رد می شدید، سرعت خود را کم می کردید تا لقمه های آسفالت به اتومبیل تان آسیب نزند بعداً، با نصب آجر بر عرض خیابان و ریختن آسفالت روی آن، سرعت گیرهای دستی بر کف معابر تهران ساخته شد که ذهن خلاق و طناز ایرانی جماعت آن را ساندویچ نام گذاشت. در چند سال اخیر که ما تهران نشینان خیلی پیشرفت کرده ایم، ساندویچ های سرعت گیر به ساندویچ های بزرگتر زرد و سفید پلاستیکی تبدیل شده است و چون بعداً خیلی خیلی پیشرفت کردیم، سرعت گیرهای جدیدی با اصول مهندسی نمایی بر کف خیابان ها احداث شد که به قاعده یک تختخواب بچه از کف خیابان بالاتر است. این از تاریخچه.

● کجای سرعت گیر های تهران مهندسی است؟

وقتی نام مدیریت شهری به میان می آید نخستین موضوعی که بر ذهن مخاطب می نشیند، موضوع «مهندسی» است. درست است که شهردار پایتخت مهندس شهرساز نیست اما امور شهری به دست هر که اداره شود، باید با اصول شهرسازی و مهندسی (در رشته های مختلف) سازگاری داشته باشد از جمله، ساخت و بکارگیری موجودی به نام سرعت گیر. مهندس دلاوری کارشناس شهرسازی و معماری در این زمینه می گوید: «سرعت گیر هایی که در تهران استفاده می شود به دلایل متعدد از شرایط استاندارد دور است.» او توضیح می دهد: «از لحاظ فرم، شکل فیزیکی و تجهیزات، این سرعت گیرها دارای نقص ساخته می شود از جمله این که سرعت گیر حتماً باید شبرنگ چشم گربه ای داشته باشد تا شب ها از دور دیده شود اما سرعت گیرهای معابر تهران، فاقد شبرنگ کارآمد است. دومین نکته فنی این است که زاویه آغاز حرکت روی سرعت گیر نباید به حدی باشد که اتومبیل را به هوا پرتاب کند اما در سرعت گیرهای تهران این نکات رعایت نشده است.»

تا کنون در کف معابر تهران سرعت گیرهای متنوعی ساخته یا نصب شده است. نخستین سرعت گیرهایی که نسل ساندویچ های آجری را منقرض کرد، پلاستیک های منحنی زرد و سفید است. این سرعت گیرها بدون شبرنگ کارآمد تولید می شود و معمولاً به شکلی نصب می شود که راننده با دیدن آن باید رد پیچ های کلفت آهنی را بگیرد که معمولاً بالاتر از سطح پلاستیک نصب شده است. چنانچه اتومبیلی ناغافل از روی این پیچ ها عبور کند، در پارگی و قلوه کن شدن لاستیک آن نباید تردید کرد. نوع دیگر این سرعت گیرها با استفاده از آسفالت بر کف خیابان ساخته می شود و تشکیل شده از دو سطح شیبدار آغاز و پایان و یک کف موازی با آسفالت خیابان، اما زاویه سطوح شیبدار آن به قدری است که اتومبیل را ابتدا به بالا پرتاب می کند و سپس با دماغ به زمین می زند. نوع سوم، آسفالت منحنی است که آن هم با زاویه ای زیاد ساخته می شود و خاصیت خسارت زنندگی آن بیشتر از سرعت گیری است و البته انواع دیگری هم وجود دارد که نشان می دهد در هر منطقه تهران سرعت گیر مفهوم جداگانه ای دارد. چقدر مدیریت شهری ما تهران نشینان تنوع طلب است. مهندس گلورزی کارشناس ارشد مدیریت و برنامه ریزی شهری می گوید: «مهمترین ویژگی سرعت گیر این است که راننده را متوجه لزوم کاهش سرعت بکند تا راننده خود سرعتش را بکاهد اما هنگام تردد، به اتومبیل خسارت نزند. زاویه این سرعت گیرها باید حداکثر ۳۰ درجه باشد و سرعت گیرهایی که با آسفالت ساخته می شود نباید در قسمت اوج آن، مسطح و دارای گوشه باشد بلکه حتماً باید به شکل منحنی آن هم با عرض حداقل دو متر ساخته شود تا اتومبیل به آرامی از روی آن رد شود و به هوا پرتاب نشود اما در تهران سرعت گیرها به شکل کاملاً غیرفنی و غیرمهندسی ساخته شده و آسیب های زیادی به بدن سرنشینان و اتومبیل ها وارد کرده است.» گلورزی می افزاید: «سرعت گیر به تنهایی نباید در هیچ معبری استفاده شود و در تمام دنیا سرعت گیر را با تابلوی هشداردهنده نصب می کنند یعنی راننده ابتدا باید آگاه شود که به سرعت گیر نزدیک شده است و خود سرعت گیر هم باید از دور در شب و روز، قابل دیدن باشد. در تهران این نکات رعایت نشده و اتومبیل ها در معابر خصوصاً در شب، ناگهان با سرعت گیر مواجه می شوند که اگر ترمز کنند احتمال تصادف از عقب هست و اگر به حرکت ادامه دهند، خسارت می بینند و شما در نظر بگیرید اتومبیلی را که در آن کودکی نشسته باشد چه اتفاقی می افتد. اساساً یکی از انتقادهایی که به روش استفاده از سرعت گیر در تهران وارد است، این است که به حالت مچ گیری استفاده می شود نه برای کاهش سرعت اتومبیل ها.»

شاید به همین دلیل است که تابلوی هشداردهنده برای اطلاع رسانی به رانندگان نصب نمی شود و معمولاً، از راننده تهرانی در چنین مواقعی چندان توقعی نمی توان داشت که سرعت گیر را جدی بگیرد. از دیگر انواع سرعت گیرها می توان به شبرنگ های چشم گربه ای فلزی اشاره کرد که انواع مختلفی دارد. یک نوع معروف آن به شکل برشی از نیم کره تولید می شود که بحثی در آن نیست اما نوع دیگر، به شکل چهارگوش، گوشه دار و لبه دار ساخته می شود که بر کف خیابان به شکل قابلمه برعکس دیده می شود و وظیفه ای بسیار بالاتر از سرعت گیری برعهده آن گذاشته شده است. این نوع سرعت گیر، چون شمشیری تیز به جان لاستیک اتومبیل ها می افتد و خاطره ای برای رانندگان اتومبیل بر جای می گذارد که تا عمر دارند جرأت نکنند پدال گاز را فشار دهند.